Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Boek 4 · achteraf

Nawoord

Boek 4 · De wapens van de goden

De bron

Ook dit boek berust op de Engelse vertaling van Kisari Mohan Ganguli, die tussen 1883 en 1896 in Calcutta verscheen. Ganguli vertaalde de vulgaat, de Sanskriettekst zoals die in de negentiende eeuw in de gangbare Indiase drukken stond. Het nawoord van boek 1 vertelt meer over die vertaling en over de kritische editie die het Bhandarkar Oriental Research Institute in Pune tussen 1933 en 1966 uitgaf.

Het boek van het woud, de derde parva van de Mahabharata, is zo lang dat het in deze reeks twee boeken vult. Daarom telt de reeks elf boeken en niet tien. Boek 3 vertelde het begin: het vertrek uit Hastinapura, Kirmira en het bezoek van Krishna. Dit boek vertelt het grote middenstuk, in Ganguli's vertaling ruim honderdvijftig secties: van de keuze van het Dvaitavana tot de bevrijding van Nahusha, aan het slot van wat Ganguli de pelgrimstocht langs de tirtha's noemt. Bij die grens sluit een cirkel. Arjuna gaat weg en komt terug, de broers vertrekken uit het Dvaitavana en keren er in het twaalfde jaar terug, en daarna begint iets nieuws. Het volgende boek vertelt de rest van het boek van het woud.

Ook voor dit boek is de kritische editie bij elk hoofdstuk naast Ganguli gelegd. Waar Ganguli aantoonbaar verkeerd vertaalt, een eigen uitleg invoegt of iets kuist, volgt dit boek het Sanskriet. Waar Ganguli een vers uit de hoofdtekst van de kritische editie niet vertaalt, en niets erop wijst dat zijn vulgaat het niet had, staat dat vers in eigen woorden in het verhaal. Zo zegt Indra bij Arjuna's terugkeer dat Arjuna al zijn wapens van hem heeft gekregen, dat Arjuna hem een dienst heeft bewezen en dat de drie werelden samen hem niet kunnen verslaan (hoofdstuk 20). Zo vangt Shiva de vallende Ganga op met zijn voorhoofd (hoofdstuk 12), zegt Hanuman dat het kali-tijdperk binnenkort begint (hoofdstuk 18), en zegt Agastya tegen de koning van Vidarbha dat hij wil trouwen omdat hij een zoon wil (hoofdstuk 11). Op twee plaatsen is Ganguli's eigen tekst beschadigd. In het verhaal van Urvashi ontbreekt bij hem een stuk midden in Arjuna's weigering, en Damayanti's klacht bij de tijger is bij hem verminkt. Beide zijn aangevuld uit de kritische editie.

Waar de vulgaat iets heeft wat de kritische editie alleen in een deel van de handschriften vond, blijft de vulgaat staan. Dat is de tekst die Ganguli vertaalde en die generaties lezers hebben gekend. De kritische editie zet zulke regels onder aan de bladzijde, met een sterretje en een nummer, en langere stukken in een aanhangsel. In dit boek gaat het om grotere stukken dan in boek 3. Hieronder staat per geval wat daar anders is.

Opnieuw verteld betekent ook hier: volledig in inhoud, in eigen Nederlandse zinnen. Ganguli's Engels is de bron van wat er gebeurt en gezegd wordt, niet van de formulering. Moderne vertalingen, die niet vrij zijn, zijn nergens als basis gebruikt. Er is geen gebeurtenis, geen personage en geen uitspraak toegevoegd die niet in de bron staat. Wel zijn er korte bijzinnen bijgekomen die uitleggen wie iemand is of wat een woord betekent, en hier en daar een gebaar dat een lang gesprek ritme geeft zonder iets nieuws te zeggen: iemand die naar de grond kijkt, of naar het noorden wijst.

Wat deze bewerking doet en laat

De vertellers. Vaishampayana vertelt, koning Janamejaya luistert, en het boek begint met de regel "En Vaishampayana vertelde koning Janamejaya verder." In de bron spreekt Vaishampayana zijn koning in bijna elke zin aan. Die aansprekingen zijn weggelaten, op een handvol plaatsen na, verspreid over het boek. Janamejaya's vragen staan als gewone vragen in het verhaal.

Binnen dat verhaal vertellen meer anderen dan ooit: Draupadi, Brihadashva, Narada, die vertelt wat Pulastya aan Bhishma vertelde, Lomasha, Akritavrana, Hanuman, Kubera, Arjuna en Nahusha. Wie een verhaal van lang geleden vertelt, doet dat in de derde persoon, na een regel als "En Lomasha vertelde.", en keert aan het eind met een zin tussen aanhalingstekens terug naar de plek waar de Pandava's zijn. Wat de verteller zelf zag, staat tussen aanhalingstekens. Lomasha zegt twee keer dat hij zelf iets heeft meegemaakt uit lang vervlogen tijden: hij zag Rama, toen die net geboren was, en hij hoorde een vrouw van de pishacha's spreken. Dat blijft zonder uitleg, zoals in de bron. Arjuna vertelt zijn tocht in de ik-vorm.

Ingekort en verplaatst. Het boek van het woud somt veel op, en in dit stuk meer dan ooit. Narada geeft de lange opsomming van Pulastya door: bijna driehonderd heilige badplaatsen, elk met de vrucht die wie er baadt ervoor krijgt. Dhaumya noemt er daarna nog zo'n zestig, per windstreek. In het verhaal is gebleven wat de handeling draagt of later terugkomt: Bhishma en Pulastya bij Gangadvara, de leer dat een tocht langs de tirtha's het offer is van wie arm is, Kurukshetra volledig, Prayaga, Narada's slotwoord, en van Dhaumya één alinea per windstreek. De volledige lijsten staan achterin onder "De tirtha's". Ook de andere opsommingen staan achterin, onder de namenlijsten: bomen en vogels, de goden in de hemel van Indra, de volken op Yudhishthira's koningsoffer, de koningen van vroeger, de wapens van de goden en van de danava's. Kashyapa's verzen over de vergevingsgezindheid, Arjuna's lofzang aan Shiva en de woorden bij het altaar in de zee zijn in het verhaal ingekort en staan volledig onder de hymnen.

Het gesprek over geduld en woede in het eerste deel is een leergesprek, en het is in het verhaal gebleven met al zijn beurten en al zijn beelden, in de volgorde van de bron. Wat de beurten niet dragen, staat onder "Uit de redes", met Hanumans les over de standen en het koningschap en wat de slang aan het slot over het Zelf zegt. Verder zijn vergelijkingen, bijnamen, aansprekingen en vaste formules uitgedund. Arjuna's eigen verslag van zijn tocht is korter waar het herhaalt wat de lezer al weet uit hoofdstuk 3 en 4; wat nieuw is, staat er volledig.

Drie kleine weglatingen uit Ganguli's vulgaat zijn bewust gedaan, en ze verdienen een eigen woord. Als Rama in hoofdstuk 11 Parashurama zijn goddelijke gedaante laat zien, zegt hij bij Ganguli eerst: "Ik geef je het oog." Hier zegt hij alleen: "Kijk nu naar mij, in mijn eigen gedaante." De rakshasa die als hert Rama misleidde, heet bij Ganguli Maricha. Hier blijft hij "een rakshasa in de gedaante van een hert", zoals in de kritische editie, die zijn naam op deze plaats ook in de voetnoten niet heeft. En in hoofdstuk 16 verdrinkt Ashtavakra zijn tegenstander Bandin niet "in een rivier": in Lomasha's eigen verhaal is het drie keer de zee waar Bandin in verdwijnt.

Twee keer verteld. De bron vertelt veel dubbel, en dat is niet gladgestreken. De jager staat drie keer in het boek: bij Vaishampayana, bij Sanjaya en bij Arjuna zelf, en ze vertellen het niet hetzelfde. Indra's boodschap gaat met Lomasha mee in hoofdstuk 5 en komt pas in hoofdstuk 11 aan. Gaya en zijn offers worden twee keer geprezen, en Nahusha vertelt zijn val twee keer. Waar binnen één verhaal letterlijk hetzelfde nog eens kwam, is het samengetrokken.

Wat hard is, blijft hard. Parashurama slaat op bevel van zijn vader zijn moeder het hoofd af en brengt zijn voorouders een plenging van bloed. Nala zet bij het tegenspel Damayanti in, en niemand zegt er iets van. De verlangens van Renuka en van de jonge Rishyashringa staan er zoals de bron ze vertelt, waar Ganguli ze verzacht. Hanuman zegt dat de shudra's de tweemaal geborenen dienen, en Yudhishthira dat een shudra de Veda niet krijgt. Het staat er zoals het epos het vertelt, zonder het mooier of lelijker te maken. De personages spreken; de verteller geeft hun geen gelijk.

Wat de kritische editie anders heeft

Urvashi (hoofdstuk 4). Het hele verhaal van de apsara Urvashi, die Arjuna in de hemel van Indra 's nachts opzoekt en die hem vervloekt als hij haar afwijst, staat in de kritische editie alleen in een aanhangsel. In de hoofdtekst volgt op Arjuna's leerjaren in de hemel meteen het bezoek van Lomasha. Dit boek vertelt het verhaal volledig, met Indra's verzachting van de vloek en met de belofte aan wie het hoort. Het gat in Ganguli's vertaling is uit datzelfde aanhangsel aangevuld: Arjuna houdt zijn handen voor zijn oren, want Urvashi is voor hem als de vrouw van zijn leraar, als Kunti en als Indrani.

De twee Rama's (hoofdstuk 11). Het verhaal van Parashurama, die naar Ayodhya gaat om de jonge Rama op de proef te stellen en zijn vuur verliest, staat in de kritische editie in een aanhangsel, met Lomasha's woorden over de Ganga en de tirtha van Bhrigu ervoor. Het is hier behouden en kort verteld, zonder iets uit het latere Rama-verhaal erbij.

Pulastya's tijdperken (hoofdstuk 10). Dat in het eerste tijdperk alle tirtha's heilig waren, in het tweede Pushkara, in het derde Kurukshetra en in het kali-tijdperk de Ganga, zegt Pulastya in een stuk dat de kritische editie in een aanhangsel zet.

Naraka en de ever (hoofdstuk 17). De witte berg van Naraka's beenderen en het verhaal van Vishnu, die als ever de aarde ophief, staan in de kritische editie niet in de hoofdtekst en niet in de voetnoten, maar in een aanhangsel. Hier zijn ze kort verteld.

De stem in de lucht (hoofdstuk 18). Als de broers bij het meer van Kubera op Arjuna wachten, kijkt Yudhishthira terug op alles wat ze gezien hebben, en een stem die geen lichaam heeft, stuurt hen terug naar Badari. Ook dat staat in de kritische editie in een aanhangsel. De vulgaat laat de broers daarna twee keer naar Badari terugkeren; hier gebeurt dat één keer.

Het Rama-verhaal van Hanuman (hoofdstuk 18). In de hoofdtekst van de kritische editie vertelt Hanuman Bhima het verhaal van Rama in een paar regels: de roof van Sita, de vriendschap met Sugriva, het nieuws van een gier, de sprong over de zee, de rakshasa's die Rama doodde, Sita die hij terugkreeg, en zijn koningschap. Wat Ganguli meer heeft, uit een deel van de handschriften, staat er kort bij: de naam van de gier, Sampati, Lanka in brand, de brug over de zee, Ravana's dood met die van zijn zonen en verwanten, Vibhishana die koning van Lanka wordt, Ayodhya, en de genietingen die Hanuman krijgt omdat Sita hem goedgezind is. Lakshmana heet in dit hoofdstuk van het epos alleen "zijn jongere broer", en Jatayu en de vuurproef van Sita komen er niet in voor.

Kleinere stukken. Ook kleinere stukken staan in de kritische editie onder de streep of in een aanhangsel, en hier in het verhaal: Bhima's vrees voor de spionnen van Duryodhana en voor een nieuwe uitdaging tot het spel (hoofdstuk 6); Nala's lof van de vier goden (hoofdstuk 6); het altaartje van klei en de krans op het hoofd van de jager (hoofdstuk 3); Indra's woorden over Karna als "deze zoon van Aditya" (hoofdstuk 11); de moeder van Rishyashringa, een dochter van de goden die door een vloek een hinde werd (hoofdstuk 13); Kartavirya en zijn gouden luchtwagen aan het begin van Akritavrana's verhaal (hoofdstuk 14); de rivier Samanga, die Ashtavakra's ledematen recht maakt (hoofdstuk 16); de leer van de zon die Arvavasu krijgt (hoofdstuk 16); Bhima's jacht voor hij de slang tegenkomt (hoofdstuk 22). Behalve deze stukken staan er in bijna elk hoofdstuk regels die de kritische editie onder de streep zet: een groet, een bijzin, een vergelijking, een naam in een lijst. Ze zijn gebleven, omdat Ganguli ze vertaalde.

Lezingen die niet na te gaan waren

Op een aantal plaatsen heeft Ganguli een woord dat de kritische editie niet heeft, ook niet in de langere stukken onder de streep. Vaak zal hij dan een andere lezing van de vulgaat volgen. De kritische editie noemt zulke lezingen per regel in haar voetnoten, maar die lijst van varianten was voor deze bewerking niet beschikbaar, en evenmin de vulgaat met het commentaar van Nilakantha of de Engelse vertaling van Manmatha Nath Dutt, die de vulgaat ook volgt. Daarom houdt dit boek op die plaatsen Ganguli's lezing aan. Het gaat telkens om één woord of één woordgroep:

  • de steen die Vrisha heet, waarin Dvapara kruipt, en de woorden "Toch geef ik Nala niet de schuld" (hoofdstuk 7);
  • "kennis" in de lof van de goden op Nala, waar de kritische editie "vrijgevigheid" heeft (hoofdstuk 7);
  • de rishi Narada als degene die de slang Karkotaka vervloekte; in de kritische editie is het een naamloze brahmaan (hoofdstuk 8);
  • Damayanti's "dan ga ik de brandstapel op" (hoofdstuk 9);
  • Bhishma, "die uit de Vasu's geboren is", in de voorspelling van Yama (hoofdstuk 4);
  • de koning van Matsya onder de bondgenoten die Sanjaya opsomt (hoofdstuk 5);
  • Draupadi's "wie bevrijding zoekt, zoekt haar uit dwaasheid", waar de voetnoot van de kritische editie "uit hebzucht" heeft (hoofdstuk 2);
  • de rishi Mankanaka, die Shiva "brahmaan" noemt voor hij hem herkent; in de kritische editie zegt hij "god" (hoofdstuk 10);
  • de yaksha Manibhadra, waar de kritische editie ook nog een yaksha Manichara noemt (hoofdstuk 17);
  • de bergen die Yudhishthira ziet: bij Ganguli de Shveta, in de kritische editie de Kailasa en de Meru (hoofdstuk 19);
  • de duizenden schrille instrumenten van de danava's, waar de kritische editie scharen strijders heeft (hoofdstuk 21);
  • de volken op de terugweg, waar de kritische editie ook de Darva's noemt (hoofdstuk 22).

Op een paar andere plaatsen volgt dit boek juist de kritische editie, terwijl Ganguli misschien een vulgaatlezing vertaalt: Jamadagni brengt door zijn ascese de goden in zijn macht, niet de Veda (hoofdstuk 14), en Balarama wijst in Prabhasa naar de Pandava's zelf, niet naar de slechte raadgevers van Dhritarashtra (hoofdstuk 14). Wie later de vulgaat naslaat, kan elk van deze plaatsen met één woord rechtzetten.

Waar Ganguli verkeerd vertaalde

Op deze plaatsen volgt dit boek het Sanskriet, omdat Ganguli's Engels iets anders zegt dan er staat.

  • De Beschikker (hoofdstuk 2). Draupadi zegt dat de Beschikker zich tegenover de schepselen níét gedraagt als een moeder of een vader. Ganguli laat haar het omgekeerde zeggen, en draait zo de kern van haar aanklacht om.
  • Een eeuwig deel van Vishnu (hoofdstuk 2). Zo noemt Vyasa Arjuna. Ganguli maakt er "zelf een god" van.
  • Jalasandha (hoofdstuk 2). In Yudhishthira's opsomming van de vijanden staat Jalasandha, niet Jarasandha, die in boek 3 al gedood was.
  • Nooit overhaast (hoofdstuk 3). Shiva zegt dat Arjuna de Pashupata nooit overhaast op een mens mag loslaten. Bij Ganguli: niet zonder goede reden.
  • Indra wacht (hoofdstuk 4). Matali zegt dat Indra op Arjuna wacht. Bij Ganguli is het Shankara, Shiva.
  • Vinashana (hoofdstuk 10). De Sarasvati verdwijnt in de woestijn. Ganguli leest een woord voor woestijn als de berg Meru.
  • Kanyakubja (hoofdstuk 11). Vishvamitra dronk soma met Indra in Kanyakubja, niet in Kamyaka.
  • Nu Arjuna hier is (hoofdstuk 11). Indra neemt Yudhishthira de angst voor Karna af "nu Arjuna hier bij mij is gekomen". Bij Ganguli pas als Arjuna de hemel heeft verlaten.
  • Eenentwintig keer (hoofdstuk 14). Zo vaak maakte Parashurama de aarde leeg van kshatriya's, zoals ook boek 1 zegt. Ganguli telt anders.
  • Prabhasa (hoofdstuk 14). In het beraad van de Vrishni's zegt Satyaki tegen Balarama dat hij alleen al genoeg is, terwijl Krishna mag rusten; Ganguli haalt de twee broers door elkaar.
  • Bandins rede (hoofdstuk 16). De waarschuwing over de tijger, de slang en de berg spreekt Bandin uit, niet Ashtavakra.
  • De Kuninda's (hoofdstuk 17). Subahu is de heer van de Kuninda's, en de Pandava's komen bij Gangadvara, waar de Ganga uit de bergen komt, niet bij haar bron.
  • Hastinapura (hoofdstuk 18). Hanuman biedt aan om naar Hastinapura te gaan, de stad die naar de olifant heet. Ganguli maakt er Varanavata van.
  • Voordat hij iets misdoet (hoofdstuk 18). Yudhishthira wil Bhima snel achterna, voordat die de siddha's iets misdoet. Bij Ganguli zal Bhima "in het begin" niets misdoen.
  • Maniman spuwt (hoofdstuk 19). Maniman spuwt op het hoofd van Agastya. Ganguli maakt er iets anders en grovers van. En het beraad van de goden is in Kushavati, niet in Kushasthali, de oude stad van Dvaraka.
  • Om wapens af te weren (hoofdstuk 20). Shiva's voorwaarde en Arjuna's gelofte zeggen allebei dat hij de wapens van de goden alleen mag gebruiken als hij zwaar in het nauw zit of om wapens af te weren. Ganguli maakt ervan: als al zijn andere wapens hebben gefaald.
  • Vishakhayupa (hoofdstuk 22). Bhima vindt de slang in het woud van Vishakhayupa, nadat ze de hermitage van Vrishaparvan al achter zich hadden gelaten, niet bij die hermitage.
  • Nahusha's antwoorden (hoofdstuk 22). Drie zinnen van de slang over de standen staan bij Ganguli anders dan in het Sanskriet. "Wij die offeren" is een oude offerformule, geen uitspraak dat iedereen offert, van welke stand ook. Bij de tweede geboorte, de wijding in de Veda, is het vers aan de zon de moeder en de leraar de vader, niet de moeder de priester. En Manu zegt dat de vermenging van de standen zwaar weegt waar het goede gedrag ontbreekt, niet dat de gemengde standen beter zijn.

Twee dingen doet dit boek bovendien nergens. Het volgt Ganguli niet waar hij kuist: Rishyashringa's opwinding, Renuka's verlangen in het water en Bhima's oproep tot list staan er zoals in het Sanskriet. En het neemt Ganguli's Victoriaanse woorden niet over, zoals God, de hel, de Voorzienigheid, het Opperwezen of Cupido, en evenmin zijn voetnoten.

De val van de Ganga

De Ganga valt in dit boek drie keer uit de hemel, en telkens anders. Bij de hermitage van Agastya zegt Lomasha dat ze "uit het samengekoekte haar van Shiva" viel (hoofdstuk 11). In het verhaal van koning Bhagiratha vangt Shiva haar op met zijn voorhoofd, "en daar lag ze als een snoer van parels" (hoofdstuk 12). En hoog in de bergen heeft hij haar water "met zijn hoofd opgevangen" (hoofdstuk 17).

Het haar en het hoofd staan in de vulgaat zelf, in de twee aanhangsels van de kritische editie die hierboven genoemd zijn. Het voorhoofd staat in de hoofdtekst van de kritische editie, in het verhaal van Bhagiratha. Bij Ganguli zegt de Ganga vooraf dat Shiva haar val met zijn hoofd zal opvangen, maar bij de val zelf zegt hij niet waar. Dit boek laat alle drie staan en kiest er niet een. Het bekende beeld van de Ganga die lang verstrikt raakt in Shiva's haar, komt uit de Ramayana. De rishi Jahnu, die haar opdrinkt en weer laat gaan, staat in het verhaal van Bhagiratha alleen in een voetnoot van de kritische editie, niet bij Ganguli, en ook niet hier.

Het wapen van Shiva

Het wapen dat Arjuna van Shiva krijgt, heet de Pashupata, en waar de bron het zo noemt, ook "het wapen van Rudra". Twee keer krijgt het in de mond van een spreker nog een naam: Arjuna vraagt om de Pashupata "dat het hoofd van Brahma heet" (hoofdstuk 3), en Lomasha zegt het hem na (hoofdstuk 11). "Het hoofd van Brahma" is de vertaling van Brahmashira. Zo heette in boek 2 ook het wapen dat Arjuna van zijn leraar Drona kreeg, met een vergelijkbare waarschuwing: nooit tegen een mens. Het epos gebruikt die naam voor meer dan één wapen, en de verteller legt hier geen verband. Daarom staat de naam alleen in de mond van wie hem uitspreekt.

Ook de voorwaarde die Shiva aan het wapen verbindt, klinkt twee keer anders. In hoofdstuk 3 zegt hij dat Arjuna het nooit overhaast op een mens mag loslaten. In Arjuna's eigen verhaal (hoofdstuk 20) zegt hij: "Alleen als je zwaar in het nauw zit, Arjuna, of om wapens af te weren, mag je het gebruiken", en met dezelfde woorden belooft Arjuna Indra de wapens van de goden niet op mensen te gebruiken. Het zijn twee vertellingen van één gebeurtenis, en ze zijn niet gelijkgemaakt. In de vulgaat noemt Indra bij Arjuna's terugkeer vijftien wapens die hij Arjuna gaf, en daar staat de Pashupata tussen, terwijl Shiva in hoofdstuk 3 zei dat zelfs Indra dat wapen niet kent. In het verhaal staat daarom alleen dat Arjuna "alle wapens van de goden" kreeg; de vijftien namen staan in de namenlijsten.

Karna en de zon

Karna treedt in dit boek niet op, maar twee goden spreken over zijn afkomst. Yama, de zoon van de zon, voorspelt Arjuna dat hij "Karna, een deel van mijn vader", zal doden (hoofdstuk 4). En in de boodschap die Lomasha van Indra brengt, noemt Indra hem "deze zoon van Aditya", een naam van de zonnegod (hoofdstuk 11). Die tweede zin staat in de kritische editie alleen in een voetnoot. Beide zijn gebleven, zonder dat iemand reageert en zonder een woord van de verteller. Arjuna weet vanaf dat moment dat Karna een deel van de zon is, maar niet dat hij een zoon van Kunti is, en hij vertelt het niemand. Yudhishthira hoort alleen een bijnaam die hij niet begrijpt. De lezer van boek 1 weet meer dan zij allebei.

Eén god, twee namen

In zijn leer van de vier tijdperken vertelt Hanuman dat de god in elk tijdperk een andere kleur krijgt: in het eerste is Narayana wit, in het tweede wordt hij rood, in het derde geel, en in het tijdperk van de duisternis wordt hij zwart (hoofdstuk 18). Het Sanskriet noemt de god daar telkens anders, en in het laatste tijdperk zegt het: "Keshava wordt zwart". Zwart is in het Sanskriet krishna, en Keshava is een naam van Krishna. In dat ene woord zit een spel met de naam die de lezer kent. Dit boek schrijft er "Vishnu", omdat Keshava in deze reeks de naam van Krishna is, en Hanuman de god van de tijdperken niet met Krishna gelijkstelt. Zo valt het woordspel weg. Om dezelfde reden zegt Pulastya in hoofdstuk 10 "geen god boven Vishnu", waar het Sanskriet Keshava heeft.

Krishna zelf is in dit boek maar één keer aanwezig: in Prabhasa, waar hij met de Vrishni's de broers opzoekt (hoofdstuk 14). Verder is hij er alleen in de woorden van anderen, als vriend en raadgever, en als Narayana, die met Nara in Badari woont. Rama, de zoon van Dasharatha, is volgens Lomasha en Hanuman Vishnu zelf, als mens geboren (hoofdstuk 11 en 18). Het epos trekt hier geen lijn van Rama naar Krishna, en dit boek ook niet. Vasudeva is in dit boek de vader van Krishna, maar de wijzen noemen ook de rishi Kapila zo (hoofdstuk 12).

Tegenspraken in de bron

Een aantal dingen wordt in de bron op twee manieren verteld, of spreekt een vorig boek tegen. Ze zijn niet gladgestreken.

  • De jaren. Vijf jaar in de hemel van Indra, vijf jaar zonder Arjuna in het Kamyaka-woud, vier jaar op tocht: de getallen van de sprekers passen niet precies in elkaar. De leeswijzer zet ze op een rij.
  • Arjuna's eigen verhaal (hoofdstuk 20). Bij Arjuna begint zijn ascese op de Bhrigutunga, niet op de berg die Vaishampayana noemt, en het is een brahmaan die hem aanspoort, niet Indra in de gedaante van een asceet. Ook de volgorde van het gevecht met de jager verschilt.
  • De schelp Devadatta. In boek 3 kreeg Arjuna haar van de bouwmeester Maya. In zijn eigen verhaal kreeg hij haar van de goden, en even later van Indra.
  • De Nivatakavacha's. Indra noemt hen zonen van Danu die in de werelden onder de aarde wonen (hoofdstuk 5); in Arjuna's verhaal zijn het zonen van Diti in een stad in de zee (hoofdstuk 21).
  • De hoeders van de wereld. Bij Arjuna zijn het Indra, Yama, Varuna en Kubera (hoofdstuk 4), bij Nala Indra, Agni, Varuna en Yama (hoofdstuk 6).
  • Sahadeva en de Yadava's. Volgens Sahadeva versloeg Arjuna in zijn eentje de Yadava's toen hij Subhadra meenam (hoofdstuk 10). In boek 2 werd er niet gevochten.
  • Het paardenoffer. Draupadi zegt dat Yudhishthira het paardenoffer heeft gebracht (hoofdstuk 2). In boek 3 bracht hij het koningsoffer.
  • Bhima en zijn knots. In Yudhishthira's herinnering greep Bhima in de speelzaal naar zijn knots (hoofdstuk 2). Zo stond het in boek 3 niet.
  • Kunti. Bhima zegt dat hun oude moeder zwijgt (hoofdstuk 2), terwijl Kunti in Hastinapura achterbleef.
  • Parashurama. In boek 3 zei Vidura dat Yudhishthira bij Parashurama onderricht had gekregen; hier vraagt Yudhishthira wanneer hij hem eindelijk te zien krijgt (hoofdstuk 14). In boek 1 had Jamadagni vier zonen, met Rama als jongste; hier zijn het er vijf, met Rama als jongste.
  • Ashtavakra. Hij hoort de waarheid over zijn vader "in zijn twaalfde jaar", maar de poortwachter noemt hem een jongen van tien. In Janaka's raadsel heeft het wiel twaalf assen, in Ashtavakra's antwoord twaalf velgen (hoofdstuk 16). En Mandhatri offerde "midden in Kurukshetra", terwijl de Pandava's even later pas bij de poort ervan staan (hoofdstuk 15 en 16).
  • Ghatotkacha. Hij neemt afscheid met de woorden "Ik kom wanneer het nodig is" (hoofdstuk 19), en op de terugweg draagt hij hen toch weer over de watervallen, zonder dat iemand hem riep (hoofdstuk 22).
  • De wachters van Kubera. Ze heten rakshasa's, maar de gedoden heten even later yaksha's (hoofdstuk 18). De brahmanen van het gevolg blijven bij Vrishaparvan achter en zijn toch weer bij Yudhishthira als hij de top opgaat (hoofdstuk 19).
  • Nahusha en Shantanu. In boek 3 zag Narada Nahusha en Shantanu in de zaal van Yama, onder de gestorven koningen. Hier is Nahusha een slang op aarde, die pas na Yudhishthira's antwoorden naar de wereld van de goden gaat, en is Shantanu volgens Kubera in de wereld van Indra (hoofdstuk 19 en 22). Nahusha noemt zich ook "de vijfde na Soma", wat het epos hier niet verder uitlegt.
  • Ushinara en Shibi. Het verhaal van de havik en de duif hoort hier bij koning Ushinara (hoofdstuk 16). Verderop in het boek van het woud vertelt het epos een vergelijkbaar verhaal van Shibi, de zoon van Ushinara.

Bij een paar moeilijke passages

Het gesprek over geduld. Draupadi en Bhima willen niet langer wachten, Yudhishthira houdt zich aan zijn woord, en het gesprek eindigt niet met een winnaar. Vyasa komt, en het boek gaat verder. Pas veel later, als de slang hem vasthoudt, zegt Bhima, die in het eerste deel voor de eigen inspanning pleitte: "Ik denk dat het lot het hoogste is, en inspanning zinloos." Ook dat staat er zonder commentaar.

Urvashi's vloek. Urvashi vervloekt Arjuna dat hij tussen de vrouwen zal leven als danser, zonder aanzien, en dat men hem zal kennen "als iemand die geen man is". Eén keer gebruikt ze het oude woord shandha, en ze legt het zelf uit. Er staat niet "eunuch" en niet "derde geslacht": die woorden zeggen meer, of iets anders, dan Urvashi zegt. Indra verzacht de vloek tot één jaar.

Nala's inzet. Als Nala terugkomt om het rijk terug te winnen, zet hij Damayanti in, en niemand zegt er iets van: niet Damayanti, niet Brihadashva, niet Yudhishthira, die het verhaal hoort na zijn eigen spel. Zo staat het in het Sanskriet, en zo staat het hier.

Wie is een brahmaan? Hanuman legt Bhima uit dat elke stand zijn eigen taak heeft, en dat de shudra's de tweemaal geborenen dienen. Aan het slot vraagt de slang Yudhishthira wie een brahmaan is, en Yudhishthira antwoordt dat het gedrag de maat is: is het gedrag van een shudra goed en dat van een brahmaan niet, dan is die shudra geen shudra en die brahmaan geen brahmaan. Het gedrag weegt, maar de standen blijven bestaan, ook in dat antwoord. Dit boek heeft geen van beide gesprekken naar onze tijd toe geschreven.

De bijlagen

Achter in dit boek staan:

  • De tirtha's, een nieuwe bijlage: de volledige opsommingen van Pulastya en Dhaumya, en de plaatsen die Lomasha onderweg aanwijst, met bij elke plaats wat er gebeurd is en wat wie er baadt ervoor krijgt. Een teken wijst de plaatsen aan waar de Pandava's later zelf komen of die Lomasha hun van verre laat zien, en tussen haakjes staat waar de traditie de plaats nu aanwijst, als ze dat doet.
  • De namenlijsten: zeventien opsommingen die in het verhaal zijn ingekort, van de bomen en vogels van het Dvaitavana tot de vogels bij Bhima's jacht, met de wapens van de goden en van de danava's.
  • De hymnen: Kashyapa's verzen over de vergevingsgezindheid, Arjuna's lofzang aan Shiva en de woorden bij het altaar in de zee. De laatste twee staan alleen in een deel van de handschriften.
  • Uit de redes: zeven stukken uit de redes die in het verhaal zijn ingekort: Prahlada over vergeven en straffen, wat Draupadi, Yudhishthira en Bhima in het eerste deel nog meer zeggen, Hanumans les over de standen en het koningschap, en de slang over het Zelf.
  • De woordenlijst, de personages en de stambomen, met het huis van Vidarbha en Nishadha, het geslacht van Bhrigu, het huis van Ikshvaku en de lijn van Pururavas en Urvashi tot Nahusha en Yayati.

Hoe het verder gaat

De broers zijn terug bij het meer van het Dvaitavana, in het twaalfde jaar, en Arjuna is weer bij hen, met de wapens van de goden. Indra heeft hun gezegd dat ze naar hun hermitage in het Kamyaka-woud moeten teruggaan. Boek 5 vertelt verder in het boek van het woud.