Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

De Bhagavad Gita

De Bhagavad Gita, "het Lied van de Heer", is het deel van de Mahabharata dat de meeste mensen los van het epos kennen. Voor veel hindoes is het een heilig boek op zichzelf. In het epos is het een gesprek op een strijdwagen, aan het begin van een oorlog van achttien dagen. Aan de ene kant staan de vijf Pandava's, de zonen van koning Pandu; aan de andere kant hun honderd neven, de Kaurava's, met wie ze zijn opgegroeid. Arjuna, de derde van de vijf broers, wordt door moedeloosheid overmand. Krishna, zijn neef, die voor hindoes god is, spreekt hem toe en laat hem alle werelden in zijn eigen lichaam zien.

Zo vat het eerste hoofdstuk van het epos, waarin de verteller het hele verhaal al vooruit samenvat, het gesprek samen. Wat daartussen gezegd wordt, staat nog niet op deze site: het hoort bij de zesde parva van het epos, die hier nog niet verteld is. Wat wel op deze pagina staat: waar het gesprek staat, hoe oud het is, hoe hindoes het lezen, wie het buiten India las en wat de boeken die al verschenen zijn vertellen over de twee die het voeren.

Wie spreekt er met wie

Arjuna, de boogschutter, en Krishna, zijn neef en vriend. Voor hindoes is Krishna hier geen gewone raadgever: hij is een nederdaling van de god Vishnu, voor velen de hoogste god zelf, en dat geeft het gesprek zijn gezag. De blinde koning Dhritarashtra, de vader van de honderd Kaurava's, klaagt in het eerste hoofdstuk van het epos, na de oorlog, tegen zijn wagenmenner en raadsman Sanjaya over alles wat hem is gemeld, en daar staat ook dat Arjuna op zijn wagen door moedeloosheid werd overmand en dat Krishna hem alle werelden in zijn eigen lichaam liet zien. Het strijdveld heet Kurukshetra, "het veld van de Kuru's".

Waar het staat

De Gita staat in het Bhishma Parva, de zesde van de achttien parva's, de grote boeken waarin het epos is verdeeld. Het Bhishma Parva heet naar Bhishma, de grootoom van beide partijen, die als eerste het leger van de Kaurava's aanvoert. De Gita heeft achttien hoofdstukken en zevenhonderd verzen. In Ganguli's Engelse vertaling uit de negentiende eeuw, de vertaling waarop deze hervertelling steunt, beslaat ze de secties 25 tot en met 42 van het Bhishma Parva. In de kritische editie, de Sanskriettekst die geleerden uit de handschriften hebben samengesteld, zijn het de hoofdstukken 23 tot en met 40. Wie de Gita in een losse uitgave leest, vindt dezelfde achttien hoofdstukken terug.

De boeken van deze hervertelling verschijnen een voor een, in de volgorde van het epos: Lezen toont welke er zijn. De Gita komt hier op haar plaats, met alles wat eraan voorafgaat.

Waar gaat de Gita over

Het eerste hoofdstuk van het epos noemt alleen Arjuna's moedeloosheid en het zien van de werelden; Krishna's antwoord ertussen beslaat achttien hoofdstukken. In een veelgelezen passage, in het tweede hoofdstuk, gaat het over handelen zonder je te hechten aan wat het oplevert. Maar de stromingen van het hindoeïsme lezen de Gita verschillend, en ze verschillen over wat de kern is. Volgens de Engelse Wikipedia noemt de Gita drie wegen: kennis (jnana), handelen (karma) en toewijding (bhakti), en betwistten middeleeuwse commentatoren welke weg voorrang heeft. Het onderricht zelf vertellen we hier niet na; dat komt met het boek.

Hoe oud is de Gita

Niemand weet dat precies. De Mahabharata is gegroeid in een lange tijd, ruwweg tussen 400 v.Chr. en 400 n.Chr.: volgens de Engelse Wikipedia zijn de oudste bewaarde delen niet veel ouder dan 400 v.Chr., en kreeg het epos zijn uiteindelijke vorm rond de vierde eeuw n.Chr. De Gita is er later aan toegevoegd, volgens de Nederlandse Wikipedia mogelijk tegen het einde van de tweede eeuw v.Chr. en in elk geval na de vijfde eeuw v.Chr.; de Engelse Wikipedia dateert haar meestal in de tweede of eerste eeuw v.Chr. In de klassieke indeling van de hindoetraditie is de Gita smriti, "wat herinnerd wordt", en de Veda zelf shruti, "wat gehoord is". Sommige tradities geven haar toch het gezag van een Upanishad: elk hoofdstuk eindigt met een formule die haar met de Upanishaden verbindt.

De Gita in het hindoeïsme

Voor veel hindoes is de Gita een van de belangrijkste heilige teksten. Samen met de hoofdupanishads en de Brahma Sutra's, korte spreuken over het brahman, de hoogste werkelijkheid, vormt ze de Prasthanatrayi, de drie grondteksten van de Vedanta, de denkrichting die voortbouwt op de upanishads. Een leraar die een eigen Vedanta-school wilde stichten, schreef volgens die traditie commentaar op alle drie. Zo ontstonden de commentaren van Shankara (omstreeks 800 n.Chr.) en Ramanuja (omstreeks 1100), twee klassieke commentatoren die de Gita elk anders uitleggen. Op de elfde dag van de heldere maanhelft van de maand Margashirsha (december of januari) vieren hindoes Gita Jayanti, de dag waarop het gesprek tussen Krishna en Arjuna zou hebben plaatsgevonden; in Kurukshetra is er dan een groot festival met pelgrims.

De Gita in de wereld

In 1785 verscheen in Londen een Engelse vertaling van de Gita door Charles Wilkins, onder de titel Bhagvat-geeta, or Dialogues of Krishna and Arjun; de gouverneur van Brits-Indië, Warren Hastings, steunde zijn werk. Mahatma Gandhi, een Indiër die als student in Londen woonde, leerde de Gita daar kennen in kringen van de Theosofische Vereniging, een genootschap dat Oosterse en westerse leringen wilde verbinden. Later leerde hij de laatste negentien verzen van het tweede hoofdstuk uit het hoofd en zag ze als zijn metgezel in zijn geweldloze beweging: zijn eigen lezing van een tekst die anderen anders lezen. De natuurkundige Robert Oppenheimer leerde Sanskriet en las de Gita in het origineel; volgens een tijdschriftprofiel uit 1949 dacht hij tijdens de eerste kernproef aan verzen eruit.

De Gita in het Nederlands

Er zijn meerdere Nederlandse vertalingen. Volgens de Nederlandse Wikipedia verschenen er onder meer van J.A. Blok (1947), C. Keus (1969), Hendrik van Teylingen (1970, 1983), Guus Nooteboom (1989), Erik Mossel (1993), Gerda Staes en Winand Callewaert (2001) en Mansukh Patel (2009). Welke uitgave nog verkrijgbaar is, zoek je het eenvoudigst op in de catalogus van je bibliotheek. Deze site neemt niets uit die vertalingen over: wat hier straks verschijnt, is opnieuw verteld op basis van Ganguli's vertaling en de Sanskrittekst, zie de verantwoording.

Wat de boeken al vertellen over Krishna en Arjuna

Dit zijn boek 1 tot en met 4 van deze hervertelling: boek 1 en 2 vertellen het Adi Parva, de eerste parva, boek 3 het Sabha Parva en het begin van het Vana Parva, en boek 4 vertelt het Vana Parva verder. Krishna treedt voor het eerst op in boek 2, op de bruidskeuze van Draupadi, de vrouw die de vijf broers samen trouwen, en vanaf dan staat hij hun bij met raad en met zijn wapens. Het epos neemt hem van het begin af als mens én als god. De dichter Vyasa vertelt dat hij voortkwam uit een zwarte haar van de god Vishnu, en de aanroeping waarmee boek 3 begint, groet "Narayana en Nara, de twee goddelijke rishi's die op aarde Krishna en Arjuna heten": twee goddelijke zieners van oudsher, nu in mensengedaante. In het woud zegt Krishna dat zelf tegen Arjuna. Lees verder bij Krishna en bij Arjuna, die in boek 2 de boog Gandiva krijgt waarmee hij in de oorlog zal vechten.

Boek 4, De wapens van de goden, vertelt verder in het Vana Parva. De Gita zelf staat in de zesde parva, en zo ver is dit boek nog niet, maar er zijn sporen. Yudhishthira noemt Krishna en Arjuna "de twee met de lotusogen", de rishi's Nara en Narayana. Arjuna trekt naar de Himalaya voor de wapens van de goden: de god Shiva vecht met hem in de gedaante van een jager, en in de hemel van Indra, de koning van de goden, krijgt hij de rest. En Sanjaya, de wagenmenner en raadsman van de blinde koning Dhritarashtra, vertelt zijn koning dat de Pandava's aan Krishna vroegen in de strijd de wagenmenner van Arjuna te zijn, en dat Krishna antwoordde: "Goed."

Hoe je de Gita het best leest

De Gita is te lezen zonder het epos, maar ze is een antwoord op een vraag: waarom zou Arjuna vechten in een oorlog tussen neven? Wie niet weet waarom die twee legers daar staan, mist wat er voor hem op het spel staat. Daarom begint deze hervertelling bij het begin: hoe de neven opgroeiden, waar het misging tussen hen, en hoe Krishna en Arjuna vrienden werden. Wie het verhaal eerst wil overzien, leest het verhaal in het kort en Voor je begint; Wat is de Mahabharata? zet het epos in een paar alinea's neer.

Veelgestelde vragen

Wat is de Bhagavad Gita?

De Bhagavad Gita is een gesprek tussen Arjuna en Krishna op het slagveld van Kurukshetra, vlak voor de strijd tussen de Pandava's en de Kaurava's begint. Het telt achttien hoofdstukken en zevenhonderd verzen. Voor veel hindoes is het een heilig boek, ook los van het epos waarin het staat.

Wie spreekt er met wie?

Arjuna, de derde van de vijf Pandava-broers, spreekt met Krishna, zijn neef en vriend, die voor hindoes god is. Het gesprek valt in de oorlog, als Arjuna op zijn wagen door moedeloosheid wordt overmand.

Hoeveel hoofdstukken heeft de Gita?

Achttien, met samen zevenhonderd verzen. In Ganguli's vertaling van het Bhishma Parva zijn dat de secties 25 tot en met 42; in de kritische editie van het epos de hoofdstukken 23 tot en met 40.

Is de Bhagavad Gita een apart boek of een deel van de Mahabharata?

Beide. In het epos is ze een deel van het Bhishma Parva, de zesde van de achttien parva's. Maar ze wordt ook als zelfstandige tekst gelezen en uitgegeven, en geldt als een van de drie grondteksten van de Vedanta.

Waar vind ik een Nederlandse vertaling?

Er zijn meerdere Nederlandse vertalingen, onder meer van J.A. Blok (1947), Hendrik van Teylingen (1970, 1983) en Guus Nooteboom (1989); de volledige lijst staat op de Nederlandse Wikipedia. Of een uitgave nog te koop is, blijkt het snelst uit de catalogus van een bibliotheek.

Wanneer verschijnt de Gita op deze site?

Zodra het boek verschijnt waarin het Bhishma Parva wordt verteld; op Lezen staat welke boeken er al zijn. Het eerste hoofdstuk van het epos, waarin de verteller het hele verhaal al vooruit samenvat, noemt de Gita alvast: Arjuna wordt door moedeloosheid overmand en Krishna laat hem alle werelden in zijn eigen lichaam zien.

Waar gaat de Gita over?

Over Arjuna's moedeloosheid en Krishna's antwoord daarop. Dat antwoord wordt verschillend gelezen: in een veelgelezen passage in het tweede hoofdstuk gaat het om handelen zonder je te hechten aan de uitkomst, en stromingen leggen de nadruk op kennis, handelen of toewijding. Het onderricht zelf vertellen we hier niet; dat komt met het boek.

Verder lezen

Wie meer over de Gita wil weten, vindt hier het Nederlandse en Engelse naslagwerk, de commentaren en de eerste Engelse vertaling.