Verantwoording

Op deze site gaat het over drie verschillende dingen: de Mahabharata zelf, de vertalingen waarop deze hervertelling berust, en de hervertelling. Deze pagina houdt ze uit elkaar.

De Mahabharata zelf

De Mahabharata is een epos in het Sanskriet, in achttien boeken. Het is in de loop van de eeuwen overgeleverd in een groot aantal handschriften uit alle delen van India, en die handschriften verschillen van elkaar, soms in een woord, soms in een heel verhaal.

Er zijn daarom twee versies van de Sanskriettekst die ertoe doen. De eerste is de tekst zoals die in de negentiende eeuw in de gangbare Indiase drukken stond; die noemt men de vulgaat. De tweede is de kritische editie: het Bhandarkar Oriental Research Institute in Pune heeft de handschriften vergeleken en die editie tussen 1933 en 1966 uitgegeven. Zij zoekt de gemeenschappelijke kern van de overlevering. Wat maar in een deel van de handschriften voorkomt, zet zij in voetnoten en aanhangsels.

De vertalingen

Voor zover bekend bestaat er geen volledige Nederlandse vertaling van de Mahabharata. Deze hervertelling berust op de Engelse vertaling van Kisari Mohan Ganguli, die tussen 1883 en 1896 in Calcutta verscheen, uitgegeven door Pratap Chandra Roy. Ganguli vertaalde de vulgaat, alle achttien boeken, en zijn vertaling behoort al lang tot het publieke domein.

Naast Ganguli ligt de kritische editie. Voor deel 1 is ze geraadpleegd om te zien waar Ganguli's tekst ervan afwijkt en waar hij als vertaler iets verzachtte of een eigen gedachte inbracht. Vanaf deel 2 is ze bij elk hoofdstuk naast Ganguli gelegd. Waar Ganguli aantoonbaar verkeerd vertaalt of een eigen uitleg invoegt, volgt de hervertelling het Sanskriet. Waar de vulgaat iets heeft wat de kritische editie alleen in een deel van de handschriften vond, blijft de vulgaat staan: dat is de tekst die Ganguli vertaalde en die generaties lezers hebben gekend. De nawoorden van de delen noemen die plaatsen een voor een.

Moderne vertalingen, die niet vrij zijn, zijn nergens als basis gebruikt.

Wat 'opnieuw verteld' betekent

Opnieuw verteld betekent hier: volledig in inhoud, in eigen Nederlandse zinnen. Ganguli's Engels is de bron van wat er gebeurt en gezegd wordt, niet van de formulering. Er is geen gebeurtenis, geen personage en geen uitspraak toegevoegd die niet in de bron staat. Wel zijn er korte bijzinnen bijgekomen die uitleggen wie iemand is of wat een woord betekent, en op een handvol plaatsen een zin die helpt de draad of de tijd te volgen.

Waar iets is ingekort, samengevoegd of verplaatst, is dat per geval vastgelegd en verantwoord. Lange namenlijsten en een aantal hymnen zijn in het verhaal ingekort en staan achter in het deel volledig. Een paar lange redes zijn in het verhaal tot hun kern teruggebracht; wat daarbij wegviel, staat achterin, onder "Uit de redes". Waar de lof op het werk en op de verdienste van wie ernaar luistert zich herhaalt, is die korter gemaakt, en hier en daar is een beschrijving van natuur of strijd samengevat. Het nawoord van elk deel noemt de grootste ingrepen.

De vertellers blijven zichtbaar. Sauti vertelt aan de wijzen in het woud, Vaishampayana aan koning Janamejaya, en de personages aan elkaar. Vaishampayana spreekt zijn koning in de bron in bijna elke zin aan, met 'o koning' of 'o Bharata'. Die aansprekingen zijn grotendeels weggelaten; op een paar plaatsen waar het verhaal een wending neemt, staan ze er nog, zodat je hoort dat de koning meeluistert.

Sommige gebeurtenissen worden pas verteld wanneer ze plaatsvinden. De Mahabharata noemt de afloop vaak al vroeg, in lijsten en samenvattingen. Zulke vooruitwijzingen zijn verplaatst naar het moment waarop het gebeurt. Twee dingen zijn bewust gebleven: de grote vooruitblik in het eerste hoofdstuk, want dat de lezer de afloop kent, hoort bij het epos; en wat personages zelf voorspellen, in een profetie, een vloek of een stem uit de lucht.

Herhalingen en verschillen

Sommige verhalen komen twee of drie keer voor. Dat hoort bij een verhaal dat over vele dagen wordt voorgedragen, in de pauzes van een offer: de verteller keert terug naar wat zijn gehoor al kent en brengt telkens iets nieuws mee. Die herhalingen staan er dus nog.

Soms verschillen de versies in details: wie iemands moeder was, van wie een gunst kwam, bij welke leraar twee jongens samen studeerden. Die verschillen staan in de bron, en de hervertelling heeft ze niet gladgestreken.

Wat hard is, blijft hard. Wreedheid en vernedering worden verteld zoals de bron ze vertelt, zonder ze mooier of lelijker te maken, en wat personages beweren, laat de verteller voor hun rekening. Waar het epos met zichzelf van mening verschilt, bijvoorbeeld over de standen of over vrouwen, laat de hervertelling de stemmen naast elkaar staan. Krishna neemt het epos als mens en als god serieus, en de hervertelling ook.

Namen

Iedereen heeft één vaste naam, in een leesbare vorm van het Sanskriet, zonder accenten of andere tekens: Yudhishthira, Draupadi, Duhshasana. Een bijnaam wordt eerst uitgelegd en komt pas daarna zonder uitleg voor.

Of personages elkaar met u of met je aanspreken, volgt de rangorde in het verhaal. Een sterveling zegt u tegen een god, een koning of een leraar; broers, vrienden en echtgenoten zeggen je tegen elkaar, maar een koningin spreekt haar man in het openbaar met u aan. Wie die orde doorbreekt, doet dat met opzet, uit woede of minachting.

Over deze website

De hoofdstukken op deze site zijn de tekst van de boeken. Wat bij een personage of een woord staat, komt uit de personagelijst en de woordenlijst achter in de delen. De familie en de andere namen komen uit hetzelfde register waaruit de stambomen van de boeken getekend zijn, en gaan niet verder dan het laatste deel dat verschenen is. Waar een pagina een zin 'de eerste keer' noemt, is dat de zin uit het verhaal zelf.

Bij elke plaats op de kaart staat hoe zeker de ligging is: vastgesteld, volgens de overlevering, of onzeker. De tijdlijn volgt de volgorde waarin het epos vertelt, zonder jaartallen. De kust en de rivieren op de kaart komen uit Natural Earth, een vrije kaartverzameling.

De omslagen en de beelden in houtsnedestijl bij de hoofdstukken zijn met beeldgeneratie gemaakt. De beelden van deel 2 zijn elk getoetst aan het verhaal dat ze openen en gekeurd op culturele juistheid; wat niet klopte, is overgedaan. Die van deel 1 worden nog nagekeken; ze staan al in de PDF van deel 1, maar nog niet bij de hoofdstukken op de site.

De Nederlandse tekst is van Jan de Vries.

De nawoorden van de delen gaan hier dieper op in: nawoord bij deel 1, nawoord bij deel 2.