Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Boek 4 · bijlage

Uit de redes

Boek 4 · De wapens van de goden

Over deze redes

In dit boek wordt veel gesproken over de vraag hoe een mens moet leven. In het Dvaitavana twisten Draupadi, Bhima en Yudhishthira lang over geduld en woede, over het lot en het handelen, over de dharma en de voorspoed. Draupadi haalt daarbij het oude gesprek aan tussen Prahlada, de vorst van de asura's, en zijn kleinzoon Bali. Op de berg legt Hanuman, de aap die Bhima's oudere broer is, Bhima uit hoe de wereld op de dharma rust en wat een koning moet doen. En aan het slot van het boek beantwoordt de slang die Bhima gegrepen heeft, Yudhishthira's vragen over het Zelf.

In het verhaal zijn die redes ingekort. Hier staan de stukken die daar ontbreken, in de volgorde van de rede. Bij elk stuk staat na welke woorden uit het verhaal het hoort; wat in het verhaal al staat, wordt niet herhaald. Alleen Hanumans les staat hier in haar geheel, omdat het verhaal haar kort samenvat.

Ze zijn, net als het verhaal, naverteld uit de Engelse vertaling van Kisari Mohan Ganguli (1883–1896). Waar de Sanskriettekst duidelijker is dan zijn vertaling, volgt deze bijlage het Sanskriet.

Het gesprek in het Dvaitavana

Prahlada over vergeven en straffen

In het hoofdstuk "Waarom groeit je woede niet?", waar Draupadi Yudhishthira vertelt wat Prahlada zijn kleinzoon Bali antwoordde op de vraag of vergevingsgezindheid beter is of vuur.

Na "zijn bed en zijn eten." Ook zijn sieraden en zijn zetels, zijn dranken en alles wat hij in huis gebruikt.

Na "Hij verliest zijn bezit en zijn aanzien, en hij krijgt vijanden." Omdat hij anderen krenkt, krijgt hij verwijten te horen en minachting, en hij krijgt kwelling, haat en hebzucht over zich.

Draupadi over Yudhishthira's offers

In het hoofdstuk "Een houten pop", waar Draupadi Yudhishthira voorhoudt hoe trouw hij altijd de dharma heeft gevolgd, en dat die hem niet beschermt.

Na "en toen de hele aarde van jou was, werd je niet hoogmoedig." Altijd eer je de brahmanen, de goden en de voorouders, met de offerroep svaha voor de goden, met de offerroep svadha voor de voorouders, en met eerbewijzen.

Na "Aan de woudbewoners gaf je potten van metaal." Er is in je huis niets wat je de brahmanen niet zou geven. Van wat er 's ochtends en 's avonds na het offer aan alle goden wordt uitgedeeld, geef je eerst aan je gasten en je bedienden, en zelf leef je van wat overblijft. De ishti's en de dieroffers, de offers om een wens en de offers bij een bijzondere gelegenheid, de kleine offers in huis en de offers van elke dag: bij jou gaan ze altijd door.

Bij "Je hebt het paardenoffer gebracht en de rajasuya". Draupadi noemt hier ook de pundarika en de gosava, twee andere grote offers met rijke offerlonen.

Yudhishthira over wie aan de dharma twijfelt

In hetzelfde hoofdstuk, waar Yudhishthira Draupadi antwoordt dat hij de dharma niet volgt om de vrucht, en dat ze niet aan de dharma mag twijfelen.

Na "Twijfel niet aan de dharma uit overmoed, alleen omdat je het goed kunt zeggen." Wie aan de dharma twijfelt, wordt opnieuw geboren als dier.

Na "zoals een shudra de Veda niet krijgt." Een jongen uit een goed geslacht die de Veda leert en de dharma volgt, rekenen koningen die zelf de dharma volgen tot de ouderen. Maar wie de leerboeken overtreedt en in zijn domheid aan de dharma twijfelt, is erger dan shudra's, en vooral erger dan rovers.

Na "De dwaas houdt iedereen die tot zekerheid is gekomen voor gek," en wie aan de dharma twijfelt, erkent geen maatstaf dan zichzelf. Opgeblazen door zijn eigen oordeel minacht hij wat beter is. Hij denkt dat er niets anders bestaat dan wat de zinnen behaagt en wat de hele wereld voor ogen heeft, en voor al het andere is hij blind. Voor wie aan de dharma twijfelt, zijn er geen riten die zijn misstap herstellen. Hij piekert, hij is ellendig en slecht, en de goede werelden bereikt hij niet. Wie de maatstaven overtreedt, de zin van de Veda en de leerboeken beschimpt en zijn begeerte en hebzucht volgt, die dwaas komt in de oorden van kwelling. Maar wie zijn besluit heeft genomen en altijd zonder twijfel de dharma volgt, krijgt na zijn dood het eindeloze. Wie het woord van de rishi's als maatstaf opzijzet, de dharma niet onderhoudt en alle leerboeken overtreedt, vindt in geen enkel leven rust.

Draupadi over het handelen

In het hoofdstuk "Een houten pop", waar Draupadi Yudhishthira antwoordt dat iedereen moet handelen, en uitlegt waardoor een mens krijgt wat hij krijgt.

Na "Als ze niet handelden, zouden alle schepselen ten onder gaan." En als het handelen geen vrucht droeg, zouden de schepselen niet toenemen.

Na "en de Beschikker deelt die vruchten uit." Want ook de Beschikker, de Heerser, doet zijn eigen werk: door al die oorzaken verdeelt hij in deze wereld de vrucht van wat de mensen vroeger gedaan hebben. Wat een mens ook doet, goed of kwaad, weet dat de Beschikker het zo bepaald heeft, en dat het de vrucht is van zijn vroegere daden. Bij elke daad is dit lichaam het werktuig van de Beschikker: zoals hij het aanzet, zo handelt het, zonder eigen wil. De grote Heerser zet alle schepselen aan hun werk, elk aan het zijne, ook al hebben ze geen eigen wil.

Na "een verstandig mens ziet hoe hij ze eruit haalt." Of een werk gedaan is door iemand die het kan, of door iemand die het niet kan, ziet men aan het werk zelf.

Na "prijst men hem als het lukt en laakt men hem als het mislukt." Sommigen zeggen dat alles toeval is, anderen dat alles lot is, en weer anderen dat alles uit de inspanning van de mens voortkomt: zo onderscheidt men drie oorzaken. Anderen menen dat daarmee niet alles gezegd is: ook wat men niet ziet, is er, het lot en ook het toeval, want men ziet bezit komen uit het toeval en uit het lot. Een mens krijgt zijn vrucht deels door het lot, deels door het toeval en deels door zijn eigen daden; een vierde oorzaak is er niet. Zo leren het de bekwamen, die de waarheid kennen. Als de Beschikker de schepselen niet hun vrucht gaf, gewenst of ongewenst, dan zou er onder hen niemand ellendig zijn. En als er geen vroegere daden waren, zou alles wat een mens met een doel onderneemt, vrucht dragen. Wie niet ziet dat slagen en mislukken langs deze drie poorten komen, is net zo zonder verstand als de dingen om hem heen.

Na "en is hij niemand meer iets schuldig." Over de luiaard die blijft liggen, komt het ongeluk, maar wie bekwaam is, krijgt zeker zijn vrucht en komt tot welvaart. Vastberaden mannen die van handelen houden en hun twijfel hebben overwonnen, kiezen voor een uitkomst die onzeker is; iets wat helemaal zeker is, bestaat nergens.

Na "want wie zichzelf minacht, komt nooit tot iets." Zo staat het met het slagen in de wereld. Het slagen gaat langs veel wegen, al naar de tijd en de omstandigheden.

Bhima over dharma, voorspoed en verlangen

In hetzelfde hoofdstuk, waar Bhima Yudhishthira verwijt dat hij de dharma volgt en de voorspoed loslaat, en hem uitlegt hoe dharma, voorspoed en verlangen samenhangen.

Na "Het is een ramp." Een man die altijd aan de dharma vasthoudt en er daardoor zwak van wordt, verliezen de dharma en de voorspoed allebei, zoals vreugde en leed een dode verlaten.

Na "is een knecht die tegen loon een woud bewaakt." Wie alleen maar op voorspoed uit is en de andere twee niet volgt, verdient de dood van alle schepselen, en men verafschuwt hem zoals iemand die een brahmaan heeft gedood.

Na "als een vis wanneer het water opdroogt." Daarom zijn de wijzen nooit nalatig in dharma en voorspoed, want die twee zijn de bron van het verlangen, zoals het vuurhout de bron is van het vuur. De voorspoed heeft altijd zijn wortel in de dharma, en de dharma houdt zich vast aan de voorspoed. Ze brengen elkaar voort, zoals de wolk en de oceaan.

De vreugde die ontstaat als men de dingen aanraakt en bezit, dat is verlangen. Het bestaat in de geest, het heeft geen lichaam. Wie voorspoed zoekt, komt bij een grote dharma, en wie verlangen zoekt, komt bij de voorspoed, maar wie het verlangen zelf zoekt, komt nergens anders dan bij het verlangen. Want het ene verlangen brengt geen ander voort: het is zelf de vrucht, zoals as uit hout komt, en uit de as niets meer. Zoals een vogelvanger de vogels doodt, zo ziet het onrecht eruit bij wie de schepselen kwaad doen. Wie uit begeerte en hebzucht niet ziet hoe de dharma werkt, verdient de dood van alle schepselen, en hij is ellendig in deze wereld en na zijn dood.

Je weet heel goed dat voorspoed het bezitten van dingen is. Je kent ook zijn gewone staat en zijn vele veranderingen. Wanneer het bezit verdwijnt of vergaat, door ouderdom of door de dood, noemt men dat ongeluk, en dat ongeluk is nu over ons gekomen. De vreugde die ontstaat wanneer de vijf zinnen, de geest en het hart bij hun eigen dingen zijn, dat is verlangen, en volgens mij is dat de hoogste vrucht van het handelen.

Na "zo zeggen ze het voor het leven." Een wijze die de tijd kent, verdeelt de dharma, de voorspoed en het verlangen over de tijd, zoals het hoort, en volgt ze alle drie.

Na "leeft als een zieke, in pijn." Je kent de dharma en je hebt hem altijd gevolgd. Je vrienden weten dat, en daarom sporen ze je aan om te handelen.

Na "maar zonder voorspoed kan niemand hem volgen." De wereld heeft haar wortel in de dharma, en niets gaat boven de dharma. Maar de dharma kan men alleen volgen met grote voorspoed, en voorspoed krijgt men nooit door te bedelen of door zwakte, en ook niet als men alleen aan de dharma denkt.

Na "kap met mij en met Arjuna het woud van de zonen van Dhritarashtra om." De wijzen noemen de dharma iets verhevens. Kies het verhevene: je hoort niet in het lage te blijven.

Na "zoals de schaduw van een boom in de winter." Wie meer voorspoed wil, moet voorspoed opgeven, zoals een boer zijn zaad: twijfel daar niet aan. Maar waar men niet meer terugkrijgt dan men uitgeeft, moet men geen handel drijven: dat is als het krabben van een ezel. Zo geeft een mens een kleine dharma op en krijgt hij er een grote voor terug, en zo iemand noemt men wijs. De wijzen maken de vrienden van een vijand van hem los, en als zijn vrienden hem in de steek hebben gelaten en hij zwak is geworden, brengen ze hem in hun macht.

Na "met zijn stralen beschermt hij alle schepselen, en hij verteert ze ook." Het land beschermen volgens de regel, zoals onze grootvaders deden, is ook ascese, de oude ascese, zo hebben wij gehoord. Met ascese wint een kshatriya niet de werelden die hij wint met een eerlijke strijd, of hij nu overwint of niet.

Hanuman over de standen en het koningschap

In het hoofdstuk "Een tweede berg", waar Hanuman Bhima de weg naar het meer met de geurige lotussen wijst en hem waarschuwt de bloemen niet met geweld te plukken. In het verhaal staat na zijn woorden "Doe niets overmoedigs, kind, en houd je aan de dharma van je stand" een korte samenvatting van wat hij Bhima daarna uitlegde. Hier volgt die uitleg zoals hij haar gaf.

Houd je aan de dharma van je stand, en leer vanuit die dharma de hoogste dharma kennen. Wie de dharma niet kent en de ouden niet dient, kan de dharma niet begrijpen, al was hij zo wijs als Brihaspati. Er is onrecht dat dharma heet, en er is dharma die onrecht heet: die moet men van elkaar leren onderscheiden, want daarover raken de onverstandigen in de war.

Uit het goede gedrag komt de dharma voort, uit de dharma de Veda's, uit de Veda's de offers, en op de offers rusten de goden. De goden leven van de offers die de Veda en de regels voor het gedrag voorschrijven, en de mensen leven van de leer over het bestuur die Brihaspati en Shukra hebben gegeven, de leraren van de goden en van de asura's. En ze leven van hun bestaansmiddelen: loonwerk, belastingen, handel, landbouw en veeteelt. Door die bestaansmiddelen blijft alles in stand.

Wie het weten, kennen drie wetenschappen: de drie Veda's, de bestaansmiddelen en het bestuur met de strafstaf. Als die goed worden toegepast, gaat de wereld haar gang. Als men de dharma van de drie Veda's niet volgde en er geen bestuur met de strafstaf was, zou deze wereld geen grenzen meer kennen. Als de mensen niet van hun bestaansmiddelen leefden, zouden ze vergaan; als die drie goed worden gevolgd, gedijen de schepselen.

Offeren, de Veda leren en geven: die drie plichten hebben alle tweemaal geborenen gemeen. De brahmanen offeren voor anderen, onderwijzen en nemen giften aan. De kshatriya's beschermen, en de vaishya's zorgen voor het voedsel. De dharma van de shudra's is dat ze de tweemaal geborenen dienen: ze bedelen niet, ze offeren niet in het vuur en houden geen geloften, en ze wonen bij hun meesters.

Jouw dharma, zoon van Kunti, is die van de kshatriya: beschermen. Volg de dharma van je stand, bescheiden en met je zinnen in bedwang. Een koning die overlegt met ouden en goeden, met verstandigen en geleerden, staat vast en regeert met de strafstaf; een koning die aan zijn ondeugden toegeeft, wordt vernederd. Als een koning goed straft en goed beloont, is de orde van de wereld veilig.

Daarom moet hij altijd door spionnen weten hoe het staat met het land en de vestingen, met de legers van zijn vijanden en van zijn vrienden: of ze stilstaan, groeien of afnemen. Een koning heeft vier middelen: het beraad van zijn verstand, zijn moed, het straffen en het belonen; en zijn bekwaamheid brengt zijn werk tot stand. Met verzoening, met geschenken, met het zaaien van verdeeldheid, met straffen en met afzijdigheid moet hij zijn zaken doorzetten, met elk afzonderlijk of met een paar samen. Alle staatkunst en alle spionnen hebben hun wortel in het beraad. Wie goed beraadslaagt, slaagt; daarom moet hij overleggen met wie er verstand van hebben. Over geheime zaken moet hij niet overleggen met een vrouw, met een dwaas, met een hebzuchtige, met een kind of met een lichtzinnige, en ook niet met wie tekenen van waanzin vertoont. Hij moet overleggen met wijzen, zijn werk laten doen door wie het kunnen, de uitvoering van zijn plannen toevertrouwen aan wie hem genegen zijn, en dwazen overal buiten houden. Vrome mensen moet hij inzetten voor de dharma, verstandige voor zijn gewin, mannen die geen man zijn bij de vrouwen, en harde mannen voor harde zaken. Wat zijn eigen mensen en vreemden van zijn plannen vinden, of ze goed of verkeerd zijn, en hoe sterk of zwak zijn vijanden zijn, moet hij weten. Goede mensen die met verstand bij hem bescherming zoeken, moet hij opnemen, en wie zich slecht gedraagt en geen grenzen kent, moet hij straffen. Als een koning goed straft en goed beschermt, is de orde van de wereld veilig.

Dit is de dharma die voor jou bepaald is, zoon van Pritha, een zware dharma, moeilijk te volgen. Houd je eraan, bescheiden, zoals hij bij jouw stand hoort. Brahmanen komen in de hemel van de goden door ascese, dharma, zelfbeheersing en offers, en vaishya's krijgen een goede bestemming door te geven, gasten te ontvangen en de riten te volgen. En kshatriya's komen in de hemel van de goden door op aarde te straffen en te beschermen: wie de strafstaf goed hanteert, zonder begeerte en haat, zonder hebzucht en zonder woede, komt in de werelden van de goeden.

De slang over het Zelf

In het hoofdstuk "Wie is een brahmaan?", waar de slang die Bhima in zijn greep houdt, Yudhishthira's vragen beantwoordt over de bestemming van de mens, over het Zelf en over het verschil tussen de geest en het verstand.

Na "en ten slotte vestigt het zich in het eeuwige, het grote." Telkens als het opnieuw geboren wordt, geniet het Zelf, dat een lichaam heeft, in zijn kracht van de vruchten. Het is op de vrucht uit, en toch staat het er los van, en het draagt de kenmerken van de schepselen.

Na "Met de geest gaat het de dingen een voor een langs, vanuit de zintuigen." Zo gaat het Zelf van de schepselen, uit zijn veld getreden, naar de dingen toe.

Na "Het verstand volgt het Zelf." Het ontstaat door een aanleiding, en het bewustzijn steunt erop. Zo gaat het voor wie het Zelf zoekt.