Boek 4 · vooraf
Voor je begint
Dit is het vierde boek van een hervertelling van de Mahabharata, het grote epos van India, in hedendaags Nederlands. Het heet De wapens van de goden. De vijf broers die in het vorige boek hun rijk verspeelden, wonen nu in het woud, en er liggen twaalf jaar voor hen. Het boek begint met een ruzie over geduld en eindigt bij een slang die een van de broers in zijn greep houdt. Daartussen gaat Arjuna alleen de bergen in om de wapens van de goden te halen, en trekken zijn broers met Draupadi langs de heilige rivieren van India, tot hoog in de Himalaya. Onderweg horen ze verhalen: van koning Nala, die net als Yudhishthira alles verspeelde, van de rishi Agastya, die de oceaan leegdronk, van de Ganga, die uit de hemel viel, en van Hanuman, de aap die Rama diende. Het is een boek vol verhalen in het verhaal. Lees het als een reis: elke plek heeft haar eigen verhaal.
Wat voorafging
In boek 1 bleef het huis van de Kuru's bijna zonder erfgenamen, en de dichter Vyasa verwekte er drie zonen voor: de blinde Dhritarashtra, Pandu en de wijze Vidura. Dhritarashtra kreeg honderd zonen, met Duryodhana als oudste. Pandu's vrouwen Kunti en Madri kregen vijf zonen van goden: Yudhishthira van Dharma, Bhima van Vayu, de wind, Arjuna van Indra, de koning van de goden, en de tweeling Nakula en Sahadeva van de Ashvins. Kunti had als meisje al een zoon gekregen van de zonnegod: Karna, die opgroeide bij een wagenmenner. Bijna niemand weet wie hij werkelijk is.
In boek 2 werden de vijf broers en hun honderd neven rivalen. Duryodhana probeerde hen in een huis van lak te verbranden. Arjuna won op een bruidskeuze Draupadi, de dochter van koning Drupada van Panchala, en ze werd de vrouw van alle vijf. De broers kregen de helft van het rijk en bouwden er hun stad Indraprastha. Krishna, de prins uit Dvaraka, werd Arjuna's vriend.
In boek 3 bracht Yudhishthira het koningsoffer en werd hij de eerste onder de koningen. Duryodhana kon het niet verdragen, en zijn oom Shakuni wist raad: een spel met dobbelstenen. Yudhishthira verspeelde zijn rijk, zijn broers, zichzelf en Draupadi, die aan haar haar de zaal in werd gesleurd. Na een tweede spel moesten de vijf met Draupadi het woud in. Daar kwam Krishna hen opzoeken. Draupadi vertelde hem alles, en hij beloofde haar dat ze weer koningin zou worden. Tegen Arjuna zei hij: "Jij bent Nara, en ik ben Narayana." Die twee namen kom je in dit boek vaak tegen: Nara en Narayana zijn twee rishi's van lang geleden, die op aarde Arjuna en Krishna heten.
Waar we zijn
De voorwaarden van het tweede spel waren streng. Wie verloor, moest twaalf jaar in het woud wonen, gekleed in hertenhuiden, en het dertiende jaar onder de mensen leven zonder dat iemand hem herkende. Werd hij herkend, dan begonnen de twaalf jaar opnieuw. De Pandava's hebben verloren. Dit boek speelt in die twaalf jaar.
Ze zijn niet alleen. Hun huispriester Dhaumya is bij hen, en een grote groep brahmanen die hen uit de stad is gevolgd. Indrasena, Yudhishthira's vertrouwde dienaar, rijdt met de wagens en de koks achter hen aan. De broers hebben hun wapens bij zich, ze jagen, en wat ze schieten, delen ze met de brahmanen. Ze wonen in twee wouden bij de rivier de Sarasvati: het Kamyaka-woud en het Dvaitavana, een groot meer in het woud. In het eerste hoofdstuk kiezen ze het Dvaitavana. In het laatste hoofdstuk komen ze er terug.
Hun vijanden zie je in dit boek niet. Duryodhana, Karna en Shakuni blijven in Hastinapura, en je hoort alleen over hen: in de angst van de blinde koning Dhritarashtra, in het ongeduld van Bhima, en in de zorgen van Yudhishthira, die Karna een vuur noemt dat alleen Arjuna kan blussen.
Wie vertelt aan wie
Het verhaal wordt verteld door Vaishampayana, een leerling van Vyasa, aan koning Janamejaya, bij het grote slangenoffer van die koning. Daarom begint dit boek met de regel "En Vaishampayana vertelde koning Janamejaya verder."
Janamejaya luistert naar zijn eigen familie:
| Arjuna | zijn zoon Abhimanyu | diens zoon Parikshit | diens zoon Janamejaya |
|---|---|---|---|
| de derde van de vijf broers, die in dit boek naar de goden gaat | de zoon van Arjuna en Subhadra | werd door de slang Takshaka gedood | luistert naar dit verhaal |
Janamejaya vraagt in dit boek vaak door. Hij wil weten wat de broers deden toen Arjuna weg was, en hoe Bhima, die zo sterk was, bang kon worden voor een slang. Staat er midden in het verhaal ineens "koning", dan is dat Vaishampayana die zich tot hem wendt. En aan het slot hoort hij van een voorvader die nog veel verder terug ligt dan Arjuna: Nahusha, "een voorvader van je voorvaders", zoals Nahusha zelf tegen Bhima zegt (hoofdstuk 22).
Vaishampayana is niet de enige die vertelt. In geen boek tot nu toe nemen zoveel anderen het woord:
| Wie vertelt | Aan wie | Waarover |
|---|---|---|
| Draupadi | Yudhishthira | het gesprek van Prahlada, de vorst van de asura's, met zijn kleinzoon Bali over vergeven en straffen (hoofdstuk 1) |
| Brihadashva, een rishi | Yudhishthira en zijn broers | koning Nala en Damayanti (hoofdstuk 6 tot en met 9) |
| Narada, de rishi van de goden | Yudhishthira | wat de rishi Pulastya lang geleden aan Bhishma vertelde over de heilige badplaatsen (hoofdstuk 10) |
| Lomasha, een rishi die Indra stuurt | de Pandava's, onderweg | de verhalen van de plaatsen waar ze komen: Agastya, de Ganga, Rishyashringa, Chyavana, de havik en de duif, Ashtavakra en veel meer (hoofdstuk 11 tot en met 17) |
| Akritavrana, een volgeling van Parashurama | Yudhishthira | het leven van zijn meester (hoofdstuk 14) |
| Hanuman | Bhima | Rama, en de vier tijdperken van de wereld (hoofdstuk 18) |
| Kubera, de heer van de schatten | Yudhishthira | de vloek die Agastya lang geleden over hem uitsprak (hoofdstuk 19) |
| Arjuna | zijn broers en Draupadi | zijn eigen tocht naar de goden (hoofdstuk 20 en 21) |
| Nahusha, als slang | Bhima, en daarna Yudhishthira | hoe hij van de troon van de goden viel (hoofdstuk 22) |
Een korte regel als "En Brihadashva vertelde." of "En Lomasha vertelde." laat zien dat er een nieuw verhaal begint. Dan volgt het verhaal zonder aanhalingstekens, en aan het eind keert de verteller met een zin tussen aanhalingstekens terug naar de plek waar ze zijn: "'En in deze tirtha kreeg hij zijn vuur terug,' zei Lomasha." Soms zit je drie verhalen diep. In hoofdstuk 10 vertelt Vaishampayana hoe Narada vertelde wat Pulastya aan Bhishma vertelde.
Arjuna vertelt zijn tocht in de ik-vorm. Lomasha zegt twee keer dat hij zelf bij iets uit het verhaal is geweest: hij zag Rama, toen die net geboren was (hoofdstuk 11), en hij hoorde een vrouw van de pishacha's spreken, de spookwezens die zich met bloed voeden (hoofdstuk 16). Het epos laat dat zo staan, zonder uitleg.
Zes delen
Deel I, Geduld (hoofdstuk 1 en 2). In het Dvaitavana vraagt Draupadi Yudhishthira waarom hij niet woedend wordt, nu zij en zijn broers zo lijden. Bhima valt haar bij. Yudhishthira antwoordt met de lof van de vergeving en met zijn woord, dat hij niet breekt. Het is een lang gesprek, met drie stemmen die je snel uit elkaar leert houden. Dan komt Vyasa, en hij geeft Yudhishthira een kennis die Arjuna de weg naar de goden opent.
Deel II, Arjuna (hoofdstuk 3 tot en met 5). Arjuna gaat alleen naar het noorden, de bergen in. Hij doet er ascese, vecht met een jager die geen gewone jager is, en krijgt van de goden hun wapens. Indra haalt hem met zijn wagen naar zijn hemel. In Hastinapura hoort Dhritarashtra waar Arjuna is, en hij is bang.
Deel III, Nala (hoofdstuk 6 tot en met 9). Om Yudhishthira te troosten vertelt de rishi Brihadashva het verhaal van koning Nala, die met dobbelstenen zijn rijk verloor, en van Damayanti, die hem bleef zoeken.
Deel IV, Zonder Arjuna (hoofdstuk 10 tot en met 12). De broers missen Arjuna. Narada en hun huispriester Dhaumya vertellen van de tirtha's, de heilige badplaatsen van India: een rivier, een meer of een plek aan zee waar wie baadt, zijn kwaad kwijtraakt. Dan komt Lomasha met een boodschap van Indra, en ze gaan op weg, naar het oosten. Lomasha vertelt van Agastya, die een asura opat en de oceaan leegdronk, en van koning Bhagiratha, die de Ganga uit de hemel liet neerdalen.
Deel V, Langs de heilige rivieren (hoofdstuk 13 tot en met 16). De tocht gaat langs de kust naar het zuiden en het westen en dan weer naar het noorden. Bij elke plek hoort een verhaal: Rishyashringa, de jongen die nooit een vrouw had gezien; Parashurama, Rama met de bijl; de oude Chyavana en zijn jonge vrouw Sukanya; koning Ushinara, die zijn eigen vlees woog tegen een duif; Ashtavakra, die als kind de geleerden van een koning versloeg. In Prabhasa komen Krishna en zijn familie de broers opzoeken.
Deel VI, De berg (hoofdstuk 17 tot en met 22). Hoog in de Himalaya zoekt Bhima voor Draupadi een geurige lotus, en hij ontmoet een oude aap die hij niet van zijn plaats krijgt. Ze wachten op Arjuna, en hij komt terug, met de wapens en met zijn eigen verhaal. Aan het slot grijpt een slang Bhima, en alleen Yudhishthira kan hem bevrijden.
De jaren in het woud
Hoe lang zijn ze al weg? De personages tellen de jaren niet overal op dezelfde manier, en het epos rekent het niet voor je uit. Dit zeggen ze:
| Hoofdstuk | Wie het zegt | Wat |
|---|---|---|
| 2 | Bhima | "We hebben nu dertien maanden in het woud gewoond." Daarna gaan ze terug naar het Kamyaka-woud. |
| 4 | Vaishampayana | Arjuna blijft vijf jaar in de hemel van Indra. |
| 5 | Vaishampayana | In het Kamyaka-woud, zonder Arjuna, gaan er vijf jaar voorbij. |
| 11 | Vaishampayana | De tocht begint op de dag na de volle maan van de maand Margashirsha. In Gaya blijven ze de vier maanden van de regentijd. |
| 17 | Yudhishthira | "Vijf jaar zie ik hem nu al niet." |
| 19 | Yudhishthira | "Vier jaar zijn voorbij sinds we zo door de wouden trekken." Arjuna heeft beloofd rond het vijfde jaar terug te komen. |
| 19 | Vaishampayana | Het vijfde jaar gaat voorbij terwijl ze naar Lomasha luisteren. |
| 20 | Vaishampayana | Ze wachten nog een maand, en Arjuna komt terug na vijf jaar in het huis van Indra. |
| 22 | Vaishampayana | Met Arjuna gaan er op de berg vier jaar voorbij, "alsof het één nacht was, en met de zes jaar daarvoor waren het er tien". |
| 22 | Bhima | "Dit is al het elfde jaar dat we hier wonen." |
| 22 | Vaishampayana | Een jaar in het woud van Vishakhayupa, bij de Yamuna. Dan komt het twaalfde jaar, en ze trekken naar de Sarasvati en het Dvaitavana. |
Grofweg is het zo: één jaar in het Dvaitavana, vijf jaar zonder Arjuna, vier jaar met hem op de berg, een jaar in Vishakhayupa, en dan het twaalfde jaar. Dat zijn de zes en de tien van hoofdstuk 22. Na de twaalf jaar komt nog het jaar waarin niemand hen mag herkennen.
Eén ding moet je weten over het slot. Het epos brengt de Pandava's in hoofdstuk 22 eerst naar het Dvaitavana, in het twaalfde jaar. Pas dan vraagt Janamejaya hoe het zat met Bhima en de slang, en Vaishampayana vertelt het, terug in de tijd: dat gebeurde nog in Vishakhayupa. Het boek eindigt dus met een terugblik.
De kaarten voorin
Voorin staan twee kaarten. "De tocht langs de tirtha's" volgt de Pandava's met Lomasha van het Kamyaka-woud naar het oosten, langs Naimisha, Prayaga en Gaya, dan langs de oostkust naar het zuiden, langs de westkust naar Prabhasa, en via de Narmada terug naar Kurukshetra, Gangadvara en Badari. "De berg" toont het noorden groot: de klim naar Badari en verder, de terugweg naar de Sarasvati, en Arjuna's weg naar het noorden. Wat zich niet laat aanwijzen, zoals de berg waar Arjuna zijn ascese deed, de Gandhamadana en het Dvaitavana, staat er als een richting of als een naam zonder stip. Een stip met een kring wijst een plaats aan zoals de traditie haar aanwijst; zeker is dat niet altijd.
De twee lange opsommingen van tirtha's in hoofdstuk 10 en 11 zijn in het verhaal ingekort. Achterin staan ze volledig, onder "De tirtha's", met een teken bij de plaatsen waar de Pandava's later zelf komen. Zo zijn die opsommingen ook een kaart van de reis die volgt.
Veel plaatsen uit dit boek bestaan nog, onder een naam die je misschien kent:
- Badari is Badrinath, hoog in de Himalaya, de plek van Nara en Narayana.
- Gangadvara, waar de Ganga uit de bergen komt, is Haridwar, en Kanakhala ernaast is Kankhal.
- Prayaga is Prayagraj. Wie er nu baadt, baadt in de Triveni, waar de Ganga, de Yamuna en de onzichtbare Sarasvati samenkomen. In dit boek is het de samenvloeiing van de Ganga en de Yamuna.
- Naimisha is Nimsar, aan de Gomti, in dit boek de Gomati: het woud waar in boek 1 Sauti het hele epos aan de wijzen vertelde.
- Gaya heet nog steeds Gaya. Wat men daar aan de voorouders offert, raakt nooit op, zegt Pulastya.
- Prabhasa, aan de kust van Gujarat, ligt bij Somnath.
- Shurparaka is Sopara, bij Mumbai, de Kaushiki is de Kosi, en de Kailasa is de Kailash.
- Kurukshetra heet nog zo. Wie boek 1 las, weet al wat daar later gebeurt.
- Varanasi, de stad van Shiva, noemt Pulastya in hoofdstuk 10. De Pandava's komen er niet.
Twee keer verteld
Sommige dingen vertelt het epos meer dan eens, en telkens net anders.
- De jager. Arjuna's gevecht met de jager staat drie keer in dit boek: Vaishampayana vertelt het (hoofdstuk 3), Sanjaya vertelt het aan de blinde koning (hoofdstuk 5), en Arjuna vertelt het zelf aan zijn broers (hoofdstuk 20). Elke verteller ziet iets anders, en de berg, de volgorde en de woorden verschillen.
- De boodschap van Indra. Lomasha krijgt haar in de hemel mee (hoofdstuk 5) en brengt haar pas veel later aan Yudhishthira (hoofdstuk 11). Daartussen ligt het hele verhaal van Nala.
- De lotus en de top. Twee keer brengt de wind bloemen mee, twee keer vraagt Draupadi aan Bhima om het te gaan halen, en twee keer gaat hij te ver (hoofdstuk 17 en 19). "Het was de tweede keer dat Bhima zijn grens overschreed."
- Nahusha. De slang vertelt zijn val eerst aan Bhima en later, uitvoeriger, aan Yudhishthira (hoofdstuk 22).
Om op te letten
- Het vuur. In het eerste hoofdstuk zegt Draupadi tegen Yudhishthira: "Laat je vuur gaan." Ze bedoelt het vuur dat een kshatriya laat zien als het daar de tijd voor is. Let erop waar dat woord terugkomt: bij de tirtha van Bhrigu, waar Lomasha Yudhishthira belooft dat hij het vuur kan terugkrijgen dat Duryodhana hem afnam (hoofdstuk 11), en hoog op de berg, als Draupadi tegen Bhima zegt: "Ook in jou brandt een groot vuur" (hoofdstuk 19).
- Bhima en het lot. In het eerste deel pleit Bhima voor de eigen inspanning en tegen het wachten. Let op wat hij zegt als de slang hem vasthoudt.
- Agastya. De rishi die de asura Vatapi opat en de oceaan leegdronk, komt verder in het boek steeds terug, ook als hij er zelf niet bij is.
- Gedaanten. Een god komt als jager, Indra als asceet en als een oude man met een dam van zand, twee goden als een havik en een duif, een rakshasa als brahmaan, een koning als slang. Let op hoe vaak iemand niet is wat hij lijkt.
- Vrouwen die kiezen. Damayanti moet kiezen tussen vijf mannen die er hetzelfde uitzien, Sukanya tussen drie (hoofdstuk 6 en 15).
- Urvashi en Nahusha. Arjuna noemt de apsara Urvashi "de moeder van mijn geslacht" (hoofdstuk 4). In hoofdstuk 12 hoor je in het voorbijgaan dat Nahusha ooit op de troon van de goden zat en ervan werd gestoten, en aan het slot ontmoet Bhima hem. Een stamboom achterin laat zien hoe die twee samenhangen.
- Karna. Hij treedt niet op, en toch is hij er steeds. Let op wat de goden over hem zeggen, en wie het hoort.
Namen die op elkaar lijken
- Drie Rama's. Parashurama, de zoon van Jamadagni, is Rama met de bijl; in het verhaal van zijn volgeling heet hij gewoon Rama (hoofdstuk 14). Rama, de zoon van Dasharatha, is de held over wie Hanuman vertelt (hoofdstuk 18). En Balarama is de oudere broer van Krishna (hoofdstuk 14). In hoofdstuk 11 staan de eerste twee tegenover elkaar.
- Twee Arjuna's. Arjuna Kartavirya, de koning met de duizend armen, leefde lang geleden. Parashurama doodde hem.
- Koning Bhima van Vidarbha is de vader van Damayanti, niet de Pandava.
- Drie keer Indrasena. Nala en Damayanti noemen hun twee kinderen allebei Indrasena: het meisje Indrasena en de jongen Indrasena. Indrasena is ook de vertrouwde dienaar van Yudhishthira.
- Twee Bharadvaja's. Bharadvaja was in boek 2 de vader van Drona. In hoofdstuk 16 vertelt Lomasha van de asceet Bharadvaja en zijn enige zoon Yavakri. Het epos legt daar geen verband met Drona.
- Janaka. Zo heten de koningen van Videha, met hun stad Mithila. In boek 3 haalde een brahmaan de verzen aan van een Janaka van lang geleden. In hoofdstuk 16 twist de jonge Ashtavakra aan het offer van koning Janaka, de zoon van Indradyumna, en in Hanumans verhaal is Sita "de dochter van koning Janaka". Het epos zegt niet dat het telkens dezelfde koning is.
- Twee Naraka's. Naraka, de zoon van de Aarde, werd door Krishna gedood (boek 3). De Naraka van wie Lomasha de beenderen aanwijst, is een daitya, een zoon van Diti, die door Vishnu werd geveld (hoofdstuk 17).
- Shibi en Ushinara. Veel mensen kennen het verhaal van de havik en de duif als het verhaal van koning Shibi. Hier is het koning Ushinara, die over de Shibi's heerste (hoofdstuk 16). Shibi, de zoon van Ushinara, kende je uit boek 1; in hoofdstuk 11 en 14 wordt hij even genoemd.
- Twee keer Vinashana. Vinashana is de plek waar de rivier de Sarasvati in de woestijn verdwijnt (hoofdstuk 10 en 16). In hoofdstuk 16 is er ook "een plek die ook Vinashana heet", in de flank van de berg Mainaka.
- Twee Satyavati's. Satyavati, de moeder van Vyasa, kende je uit boek 1. De Satyavati van hoofdstuk 14 is de dochter van koning Gadhi.
- Vasudeva. Vasudeva is de vader van Krishna. In hoofdstuk 12 noemen de wijzen ook de rishi Kapila zo.
- Twee zonen van de wind. Bhima en Hanuman zijn allebei zonen van Vayu, de wind, en dus broers. Bhima weet dat, maar als er een oude aap op zijn pad ligt, herkent hij hem niet (hoofdstuk 18).
- Subahu. In de stad van Subahu, de koning van de Chedi's, vindt Damayanti onderdak bij de moeder van de koning (hoofdstuk 8). Een andere Subahu, de heer van de Kuninda's, ontvangt de Pandava's aan de voet van de bergen (hoofdstuk 17); op de terugweg heet hij de koning van de Kirata's (hoofdstuk 22).
- Vrishaparvan. De Vrishaparvan uit boek 1 was een koning van de asura's. In dit boek is Vrishaparvan een koninklijke wijze, een koning die als asceet leeft, met een hermitage in de bergen (hoofdstuk 18, 19 en 22).
- Maniman en Manibhadra. Maniman, de heer van de rakshasa's en een vriend van Kubera, wordt door Bhima gedood (hoofdstuk 19). Manibhadra is de koning van de yaksha's (hoofdstuk 7 en 17).
- Kubera en Vaishravana. Kubera, de heer van de schatten, heet ook Vaishravana.
- Pushkara is de broer die Nala met dobbelstenen verslaat, en ook een heilig meer.
Wat men eet
In de tijd van het epos aten ook brahmanen en asceten het vlees van wild dat rein genoeg was voor het offer: de Pandava's schieten herten voor hun brahmanen, en Nala kookt vlees voor een koning, al zegt hetzelfde epos dat wie vlees at, de stad van Indra niet te zien krijgt.
Wat je misschien anders kent
Wie de verhalen kent uit de mandir, van grootouders, uit de Ramlila, uit strips of van de televisie, komt in dit boek veel bekende gezichten tegen, en soms gaat het anders dan hij gewend is. Meestal komt het bekende detail uit een latere vertelling, zoals de Ramayana of de Purana's, of uit een deel van de oude handschriften. Hier volgt het verhaal het oude epos, zoals het in de meeste drukken staat.
- Hanuman (hoofdstuk 18). Veel mensen kennen Hanuman als de zoon van Anjana en de wind, die voor Lakshmana de berg met het kruid Sanjivani haalde en zijn borst openscheurde om te laten zien dat Rama en Sita in zijn hart wonen. Hier zegt Hanuman dat Vayu, de wind, hem verwekte "in de akker van Kesarin, bij diens vrouw". In het oude recht heet de vrouw de akker van haar man, en haar kind telt als het zijne. De naam Anjana valt niet, en de Sanjivani en de borst komen niet voor. Wel vertelt Hanuman het verhaal van Rama in een paar alinea's, en hij vertelt welke gunst hij van Rama vroeg: te leven zolang het verhaal van Rama verteld wordt.
- De Ganga in Shiva's haar (hoofdstuk 11, 12 en 17). In de bekende versie, zoals de Ramayana haar vertelt, raakt de trotse Ganga lang verstrikt in Shiva's samengekoekte haar. Dit boek vertelt haar val drie keer, en telkens anders. Bij de hermitage van Agastya zegt Lomasha dat ze "uit het samengekoekte haar van Shiva" viel. In het verhaal van Bhagiratha vangt Shiva haar op met zijn voorhoofd, "en daar lag ze als een snoer van parels". Hoog in de bergen heeft hij haar water "met zijn hoofd opgevangen". De rishi Jahnu, die haar opdrinkt, komt niet voor.
- Nala en Shani (hoofdstuk 7 en 9). Wie het verhaal van Raja Nal kent, kent Shani, wiens zware jaren over hem kwamen. Hier is het Kali, de gestalte van het laatste en slechtste tijdperk, die in Nala gaat wonen, terwijl zijn makker Dvapara in de dobbelstenen kruipt. Als Kali Nala verlaat, verstopt hij zich in een vibhitaka-boom.
- Rama en Parashurama (hoofdstuk 11). In de Ramlila komt Parashurama woedend aan als Rama bij de bruidskeuze van Sita de boog van Shiva heeft gebroken; Lakshmana drijft de spot met hem, en Rama blijft kalm. Hier gaat Parashurama naar Ayodhya, waar Sita en Lakshmana niet bij zijn, en het is Rama die woedend wordt en hem zijn goddelijke gedaante laat zien.
- De shivling van klei (hoofdstuk 3). In de bekende versie vereert Arjuna een shivling van klei en ziet hij zijn bloemen terug op het hoofd van de jager. Hier maakt hij "een altaartje van klei", vereert hij Shiva met een krans van bloemen, en ziet hij die krans op het hoofd van de jager. Het verhaal is ook bekend uit de Kiratarjuniya, "de Kirata en Arjuna", een gedicht dat de dichter Bharavi veel later schreef. Hier staat het zoals het epos het vertelt.
- De havik en de duif (hoofdstuk 16). Zie hierboven: de koning heet Ushinara, niet Shibi.
- Nahusha (hoofdstuk 22). Veel mensen kennen het verhaal dat Nahusha, toen hij op de troon van de goden zat, Indrani wilde hebben, de vrouw van Indra, en dat hij de rishi's zijn draagstoel liet dragen. Hier vertelt Nahusha zelf alleen van zijn trots, van de draagstoel en van de voet waarmee hij Agastya raakte. "Val! Word een slang!" riep Agastya. Indrani speelt geen rol.
- De vragen van de yaksha. Veel mensen kennen de vragen die een yaksha Yudhishthira bij een meer stelt ("Wat is het grootste wonder?"). Dat verhaal hoort verderop in het boek van het woud. Hier stelt Nahusha, als slang, zijn eigen vragen.
- Rishyashringa (hoofdstuk 13). In de Ramayana is Rishyashringa de rishi die het offer brengt waarna koning Dasharatha zijn zonen krijgt, en soms is Shanta daar een zus van Rama. Hier is hij de zoon van een hinde, die door een jonge courtisane uit zijn woud wordt gelokt, en hij trouwt met Shanta, de dochter van koning Lomapada, een vriend van Dasharatha. Meer zegt het epos hier niet over Rama.
- Chyavana (hoofdstuk 15). Zijn naam ken je misschien van de chyavanprash. Hier maken de Ashvins, de artsen van de goden, de oude Chyavana jong in een meer, en uit dank geeft hij hun een plaats bij het drinken van de soma.
- De ever (hoofdstuk 17). In de bekende versie haalt Vishnu als ever de aarde uit de zee, nadat de asura Hiranyaksha haar had weggesleept. Die versie klinkt even door in de lofzang van de goden in hoofdstuk 12. Maar in hoofdstuk 17, bij de witte berg van Naraka, was de aarde gezakt onder het gewicht van alle levenden, omdat er een tijd lang niemand stierf, en heft Vishnu haar met één slagtand weer op.
- Parashurama (hoofdstuk 14). Veel mensen kennen hem als de zesde gedaante van Vishnu op aarde, die de koe Kamadhenu terughaalde. Hier noemt het epos hem geen gedaante van Vishnu, en Kartavirya neemt het kalf mee van de koe die de melk voor het offer gaf.
- De geruilde rijst (hoofdstuk 14). Satyavati en haar moeder ruilen de potten rijst die voor hun zonen bedoeld waren. De zoon van de moeder wordt een kshatriya die als brahmaan zal leven. Wie het verhaal kent, herkent in hem Vishvamitra; zijn naam valt hier niet.
Achterin
Achter in het boek vind je:
- stambomen van de geslachten uit de verhalen van dit boek: het huis van Vidarbha en Nishadha, met Damayanti en Nala; het geslacht van Bhrigu, van Chyavana tot Parashurama; het huis van Ikshvaku, van Sagara tot Bhagiratha; en de lijn van Pururavas en Urvashi tot Nahusha en Yayati;
- een lijst van de personages van dit boek, met wie ze zijn en waar ze voor het eerst voorkomen;
- een woordenlijst, voor wie de uitleg van een woord kwijt is;
- de namenlijsten die in het verhaal zijn ingekort, zoals de bomen en vogels van de wouden, de goden en apsara's in de hemel van Indra, de koningen van vroeger en de wapens van de goden en van de danava's;
- "De tirtha's": de opsommingen van Pulastya en Dhaumya, en de plaatsen die Lomasha onderweg aanwijst;
- de hymnen: Kashyapa's verzen over de vergevingsgezindheid, Arjuna's lofzang aan Shiva en de woorden bij het altaar in de zee;
- "Uit de redes": wat Draupadi, Yudhishthira en Bhima in het eerste deel nog meer zeggen, Hanumans les over de standen en het koningschap, en wat de slang over het Zelf zegt;
- een register van alle namen, met de bladzijden waar ze voorkomen.