Boek 3 · achteraf
Nawoord
De bron
Ook dit boek berust op de Engelse vertaling van Kisari Mohan Ganguli, die tussen 1883 en 1896 in Calcutta verscheen. Ganguli vertaalde de vulgaat, de Sanskriettekst zoals die in de negentiende eeuw in de gangbare Indiase drukken stond. Het nawoord van boek 1 vertelt meer over die vertaling en over de kritische editie die het Bhandarkar Oriental Research Institute in Pune tussen 1933 en 1966 uitgaf.
Dit boek vertelt het hele boek van de vergaderzaal, de tweede parva, en het begin van het boek van het woud: de eerste drieëntwintig secties in Ganguli's telling. Met alleen het boek van de vergaderzaal was dit een kort boek geworden, want een derde daarvan bestaat uit lijsten. Met het begin van het woud erbij krijgt het dobbelspel zijn afronding: de ballingen vertrekken, Draupadi vraagt Krishna waar hij was, en hij antwoordt.
Ook voor dit boek is de kritische editie bij elk hoofdstuk naast Ganguli gelegd. Waar Ganguli aantoonbaar verkeerd vertaalt of een eigen uitleg invoegt, volgt dit boek het Sanskriet. Waar Ganguli een vers uit de hoofdtekst van de kritische editie niet vertaalt, en niets erop wijst dat zijn vulgaat het niet had, staat dat vers in eigen woorden in het verhaal. Het grootste geval zit in de tocht van Arjuna naar het noorden: in Ganguli's vertaling ontbreken Janamejaya's vraag, Arjuna's eerste veroveringen en de acht dagen strijd met Bhagadatta. Dat stuk is hier naverteld naar de kritische editie. Een kleiner geval is Drona's slotzin tegen Duryodhana, "of zoek verzoening met de Pandava's, als je dat verstandig vindt": pas daarmee krijgt Dhritarashtra's antwoord, "De leraar heeft gelijk", iets om gelijk in te hebben.
Waar de vulgaat iets heeft wat de kritische editie alleen in een deel van de handschriften vond, blijft de vulgaat staan. Dat is de tekst die Ganguli vertaalde en die generaties lezers hebben gekend. De kritische editie zet zulke regels onder aan de bladzijde, met een sterretje en een nummer, en langere stukken in een aanhangsel. Hieronder staat per geval wat daar anders is.
Opnieuw verteld betekent ook hier: volledig in inhoud, in eigen Nederlandse zinnen. Ganguli's Engels is de bron van wat er gebeurt en gezegd wordt, niet van de formulering. Moderne vertalingen, die niet vrij zijn, zijn nergens als basis gebruikt. Er is geen gebeurtenis, geen personage en geen uitspraak toegevoegd die niet in de bron staat. Wel zijn er korte bijzinnen bijgekomen die uitleggen wie iemand is of wat een woord betekent.
Wat deze bewerking doet en laat
De vertellers. Vaishampayana vertelt, koning Janamejaya luistert, en het boek begint met de regel "En Vaishampayana vertelde koning Janamejaya verder." In de bron spreekt Vaishampayana zijn koning in bijna elke zin aan. Die aansprekingen zijn weggelaten, op een handvol plaatsen na: na Narada's waarschuwing dat er op het koningsoffer een oorlog kan volgen; bij Krishna's vertrek na het offer, als alleen Duryodhana en Shakuni in de zaal achterblijven; op het ogenblik dat Duhshasana Draupadi's kleed grijpt; bij Vaishampayana's antwoord op Janamejaya's vraag na de vrijlating; bij de verering van de zon; en in de laatste alinea van het boek. Eén keer spreekt Sauti, de verteller van boek 1, die in het Naimisha-woud navertelt wat Vaishampayana vertelde.
Binnen het verhaal vertellen anderen verder: Narada, Krishna, Bhishma, Vidura en Vyasa. Wie er zelf bij was, vertelt in de ik-vorm. Narada vertelt zo van de zalen van de goden, die hij bezocht, en Krishna van zijn oorlog tegen Shalva. Krishna vertelt die oorlog als iemand die er niet overal bij was: het beleg van Dvaraka heeft hij later gehoord, zegt hij, want hij was toen op het koningsoffer van Yudhishthira. Toch vertelt hij het gevecht van zijn zoon Pradyumna woord voor woord, alsof hij het zelf zag. Kritavarman, zegt hij, heeft het hem verteld. Van de geboorte van Jarasandha, waar hij niet bij was, vertelt Krishna in de derde persoon.
Ingekort en verplaatst. Een derde van het boek van de vergaderzaal bestaat uit lijsten, en die zijn in het verhaal ingekort tot de namen die de lezer kent of die later terugkomen. Achterin staan ze volledig: onder meer de rishi's en koningen in de nieuwe zaal, de bewoners van de vijf zalen van de goden, de bondgenoten van Jarasandha en de volken die voor hem vluchtten, de weg naar Girivraja, de volken van de vier tochten, de gasten van het offer, de koningen die Shishupala noemt, de koningen die de gasten naar huis brengen, de volken en schattingen die Duryodhana opsomt, de wijding en de koningen van weleer, de vijanden die Krishna volgens Arjuna heeft verslagen, en de verdediging van Dvaraka. In de zaal van Yama staan in de bron ook namen van mannen die later levend optreden, zoals Rama, de zoon van Jamadagni, die in boek 2 nog leefde, en naamgenoten van personages van dit boek. Die staan in de namenlijst, met een noot. De lofzang van Sahadeva op de god van het vuur en de lofzang van Yudhishthira op de zon zijn in het verhaal ingekort, en de honderdacht namen van de zon zijn er alleen genoemd. Achterin staan ze volledig. Onder "Uit de redes" staan de gedachtegangen die in het verhaal zijn ingekort: de vragen van Narada aan Yudhishthira, met zijn portret, de staatsleer van Duryodhana, wat de burgers bij het vertrek zeggen over goede en slechte omgang, en de leer van de brahmaan Shaunaka. Verder zijn vergelijkingen, bijnamen en aansprekingen uitgedund.
Twee keer verteld. Duryodhana's klacht bij zijn vader staat er twee keer: eerst kort, dan, na een vraag van Janamejaya, uitvoerig. Het is één besluit, twee keer verteld, en zo staat het in de bron. Wat in de tweede vertelling letterlijk terugkomt, is samengetrokken; de vaste refreinen zijn gebleven. Hetzelfde patroon heeft Krishna's oorlog tegen Shalva: eerst een korte uitleg, dan, als Yudhishthira om meer vraagt, het hele verhaal.
Draupadi. In boek 2 zei Draupadi weinig. Hier stelt zij de vraag waar het boek om draait, en in het woud klaagt ze haar mannen aan, en Krishna. Haar woorden zijn die van de bron, in haar volgorde, en er is niets aan verzacht. Er is haar ook niets in de mond gelegd. Als haar zonen aan het slot met haar broer Dhrishtadyumna meegaan, zegt ze in de bron niets, en hier ook niet. Evenmin krijgt Yudhishthira in het spel gedachten die de bron hem niet geeft. En het boek eindigt waar de bron eindigt: bij de burgers die met zware harten naar huis gaan, niet bij de ballingen.
Wat hard is, blijft hard. Draupadi is ongesteld, haar ene kleed is nat van bloed, Karna noemt haar een hoer en Duhshasana een slavin, en Bhima vraagt zich af hoe er nog een kind kan komen uit een vrouw die zo is aangeraakt. Karna zegt dat drie mensen niets bezitten: de slaaf, de leerling en de vrouw die niet haar eigen meester is. Duhshasana noemt de Pandava's onvruchtbaar sesamzaad en eunuchen. Het staat er zoals de bron het vertelt, zonder het mooier of lelijker te maken. Hetzelfde geldt voor twee spreekwoorden over vrouwen die in dit boek twee keer vallen. "Ook een losbandige vrouw verlaat haar man," zegt Duryodhana in de speelzaal tegen Vidura, en in het boek van het woud zegt Dhritarashtra het hem na. Vidura gebruikt beide keren het beeld van een vrouw die in het huis van een brahmaan bedorven is geraakt, en van een meisje dat een man van zestig niet wil. De personages halen elkaar aan; de verteller geeft hun geen gelijk.
Waar was Krishna?
Hierover lopen de handschriften uiteen, en dit boek laat de twee overleveringen naast elkaar staan.
In de vulgaat, en dus bij Ganguli, roept Draupadi Krishna aan als Duhshasana haar aan haar haar meesleurt, en opnieuw als hij haar kleed wegtrekt. Krishna hoort haar roep, wordt bewogen, staat op van zijn rustbank en gaat te voet op weg. In de vulgaat, en ook bij Ganguli, komt hij ook aan. Maar het is Dharma, de god van de dharma, die haar onzichtbaar bedekt met kleren in allerlei kleuren. Dit boek volgt de vulgaat tot en met Krishna's vertrek, en vertelt niet dat hij aankomt: in de zaal verschijnt hij niet.
De hoofdtekst van de kritische editie kent die aanroeping niet. Daar is het Duhshasana die spot dat ze Krishna en Arjuna, Hari en Nara maar om hulp moet roepen, want hij neemt haar toch mee. En het wonder gebeurt er zonder dat iemand het doet: telkens als haar kleed wordt weggetrokken, verschijnt er een ander kleed van dezelfde soort.
In het woud zegt Krishna tegen Yudhishthira dat hij in die tijd niet in Dvaraka was. Shalva had de stad aangevallen terwijl hij op het koningsoffer was, en toen Krishna terug was, trok hij tegen hem op en vocht met hem in de werveling van de oceaan. Pas bij zijn terugkomst hoorde hij van Satyaki wat er in de speelzaal was gebeurd. Dat staat in beide overleveringen.
De vulgaat heeft dus allebei: de Krishna die van ver haar roep hoort, en de Krishna die pas later hoort wat er gebeurd is. De vertelstem kiest niet tussen die twee. Ook Kunti roept bij het afscheid: "Ach, Krishna, jij die in Dvaraka woont, jongere broer van Balarama, waar ben je?", en Draupadi zegt in het woud tegen hem: "ook jou niet." De bekende versie, waarin Krishna de sari eindeloos aanvult, staat in geen van beide overleveringen: ook in de vulgaat is het Dharma die haar bedekt.
Wat de kritische editie anders heeft
Een aantal stukken uit dit boek staat in de kritische editie niet in de hoofdtekst, maar in een voetnoot of een aanhangsel. Hier blijft de vulgaat staan.
Vyasa's dertien jaar (hoofdstuk 6). Het hele hoofdstuk waarin Vyasa de ondergang van de kshatriya's voorspelt en Yudhishthira een droom van Shiva aankondigt, en waarin Yudhishthira zijn gelofte aflegt, staat in de kritische editie in een aanhangsel. De gelofte die zijn gedrag in de speelzaal begrijpelijk maakt, hoort dus bij de vulgaat. In de hoofdtekst volgt op het vertrek van Krishna meteen Duryodhana in de zaal.
De zaal en de zalen (hoofdstuk 1). Krishna's thuiskomst in Dvaraka en Yudhishthira die na zijn vertrek zijn vreugde zoekt bij Draupadi; het vleesmaal bij de inwijding van de zaal en de schelp Devadatta; het portret van Narada; de vriendschap van Shiva met Kubera in diens zaal, met Bhagadatta en Vibhishana; en Narada's gelofte van duizend jaar om de zaal van Brahma te zien: dat alles staat in de kritische editie in voetnoten of een aanhangsel.
De boodschap van Pandu (hoofdstuk 2). Dat Pandu als Harishchandra in de zaal van Indra wil komen, Yudhishthira's stelregel "Geef ieder wat hem toekomt" en Indrasena als zijn bode horen bij de vulgaat. Ook Yudhishthira's bekentenis dat hij bang is voor Jarasandha, in de raad die volgt.
Jara (hoofdstuk 2). Dat Jara de godin van het huis is, die men met kinderen om zich heen op de muur schildert, dat ze de Meru zou kunnen opeten, en de knots die Jarasandha negenennegentig keer rondslingert en naar Mathura werpt: dat staat in voetnoten.
Girivraja (hoofdstuk 3). Het zwijgen tot middernacht, waarmee Krishna uitlegt waarom Bhima en Arjuna niet spreken, staat in een voetnoot. Het gevecht is bij Ganguli een openbaar schouwspel: de burgers stromen toe, met vrouwen en ouden, en de twee worstelaars moeten hen telkens terugdrijven. In de hoofdtekst van de kritische editie wordt het volk weggestuurd, en vechten ze op een afgezonderde plek. Het strootje dat Krishna splijt om Bhima te tonen hoe hij Jarasandha moet doden, staat in een deel van de handschriften, maar niet bij Ganguli en niet in de hoofdtekst. Hier breekt Bhima hem op de rug, zoals de kritische editie het zegt.
Agni in Mahishmati (hoofdstuk 4). Het verhaal van de dochter van koning Nila, wier adem het offervuur deed opvlammen, en de strijd bij Bhojakata, met de koning van Pandya en met de apenkoningen Mainda en Dvivida, horen bij de vulgaat.
Karna in Shishupala's woorden (hoofdstuk 5 en 6). Dat Karna de lievelingsleerling is van Parashurama en in zijn eentje alle koningen versloeg, zegt Shishupala in een passage die de kritische editie in een aanhangsel zet. Dat hij met oorringen en een pantser geboren is en Jarasandha in een worstelgevecht overwon, staat in een voetnoot. Het blijven beweringen van Shishupala. Het epos zegt er hier niets meer over.
Met bedrog (hoofdstuk 6 en 7). Als Shakuni Dhritarashtra zijn plan uitlegt, zegt hij in de vulgaat dat hij Yudhishthira met bedrog zal verslaan, en de koning hoort het. In de hoofdtekst van de kritische editie spreekt Shakuni alleen van zijn kennis van het spel. Tijdens het spel zelf zegt ook de kritische editie telkens dat Shakuni naar bedrog greep.
Het tweede spel en het afscheid (hoofdstuk 10 en 11). Gandhari's "Verstoot hem daarom op mijn woord", de vergelijking met Rama en het gouden hert, en Kunti's klacht bij het afscheid, waarin ze Krishna en Pandu aanroept en Sahadeva terugroept, horen bij de vulgaat.
De koperen pot (hoofdstuk 12). In de hoofdtekst van de kritische editie geeft de zon Yudhishthira geen pot. Hij belooft dat alles wat in zijn keuken wordt klaargemaakt, twaalf jaar lang niet zal opraken. De pot staat in een voetnoot, maar daar voedt hij "zolang Panchali het wil". Dat de pot alleen voedt zolang Draupadi zelf nog niet gegeten heeft, en dat het voedsel van die dag op is als zij gegeten heeft, staat in de kritische editie nergens, ook niet onder de streep. Het is de voorwaarde waar verderop in het boek van het woud het verhaal van Durvasa op rust, dat de kritische editie in een aanhangsel zet. Dit boek volgt Ganguli. Ook de woorden van de zon dat Yudhishthira in het veertiende jaar zijn rijk terugkrijgt, en de volledige lofzang van Yudhishthira op de zon horen bij de vulgaat. De honderdacht namen van de zon staan wel in de hoofdtekst.
Het afscheid van Krishna (hoofdstuk 14 en 15). Dat Draupadi na Krishna's belofte van opzij naar Arjuna kijkt, staat in een voetnoot. En Krishna's slotwoorden luiden in de hoofdtekst alleen: was ik gegaan, dan leefde Duryodhana niet meer. Dat het spel dan ook niet had plaatsgevonden, en dat je water niet tegenhoudt als de dam gebroken is, voegt de vulgaat toe.
Behalve deze grotere stukken staan er in bijna elk hoofdstuk regels die de kritische editie onder de streep zet: een groet, een bijzin, een vergelijking, een naam in een lijst. Ze zijn gebleven, omdat Ganguli ze vertaalde.
Waar Ganguli verkeerd vertaalde
Op deze plaatsen volgt dit boek het Sanskriet, omdat Ganguli's Engels iets anders zegt dan er staat.
- Satyaki (hoofdstuk 1). Ganguli maakt van Yuyudhana een zoon van Satyaki. Het Sanskriet zegt dat Yuyudhana Satyaki is.
- Kamsa en Hamsa (hoofdstuk 2). Het is de weduwe van Kamsa, de dochter van Jarasandha, die haar vader tegen Krishna ophitst, niet de weduwe van Hamsa. En het is een andere koning die Hamsa heette die sneuvelde, wat Dimbhaka op het verkeerde spoor zette; Ganguli laat Balarama hem na achttien dagen strijd doden.
- Op de rug gebroken (hoofdstuk 3). Bij Ganguli breekt Bhima Jarasandha "in tweeën". Het Sanskriet zegt dat hij hem op de rug brak en verbrijzelde.
- Puru (hoofdstuk 4). Puru is de wagenmenner van Arjuna, niet een man met Arjuna als wagenmenner.
- Shalva, niet Shalya (hoofdstuk 5). Ganguli spelt twee koningen als "Salya". Onder de gasten van het offer is het Shalva, de koning van Saubha.
- Het arghya (hoofdstuk 5). Volgens Bhishma verdienen zes mensen het arghya als ze na een jaar of langer weer bij iemand komen. Ganguli maakt ervan: als ze een jaar bij iemand wonen.
- Bhadra van Vaishali (hoofdstuk 6). Het meisje dat Shishupala in vermomming roofde, voor de koning van Karusha, was de bruid van zijn eigen oom.
- Yudhishthira en het bevel (hoofdstuk 7). Bij Ganguli zegt Yudhishthira dat hij op bevel van Dhritarashtra níet wil spelen. In het Sanskriet zegt hij het omgekeerde: op bevel van de koning wil hij het spel níet ontlopen, want een zoon is zijn vader altijd toegedaan. Ganguli draait de betekenis om, en daarmee het motief van Yudhishthira.
- Dobbelen is bedrog (hoofdstuk 8). Yudhishthira zegt het zelf, aan het begin van het spel, zonder voorbehoud. Bij Ganguli is alleen bedrieglijk dobbelen kwaad.
- Bedwingen (hoofdstuk 8). Vidura raadt Dhritarashtra aan Duryodhana door Arjuna te laten bedwingen, niet te laten doden.
- De geit (hoofdstuk 8). Vidura's beeld is een geit die met haar poten zelf het mes opgraaft waarmee ze wordt gedood.
- Wat de sterke dharma noemt (hoofdstuk 9). Bhishma zegt dat wat een sterke man dharma noemt, door de anderen dharma wordt genoemd. De zin over wat een zwakke man dharma noemt, heeft Ganguli toegevoegd.
- De slaaf, de leerling en de vrouw (hoofdstuk 10). Bij Ganguli zegt Karna dat de slaaf, de zoon en de vrouw niets bezitten. In het Sanskriet staat er een leerling, geen zoon.
- Svasti (hoofdstuk 10). Als de jakhals huilt, roepen Bhishma, Drona en Kripa "Svasti!", een heilwens die onheil afweert. Ganguli legt het in een noot uit als "Amen".
- Eén worp (hoofdstuk 10). Het tweede spel wordt met één enkele worp beslist.
- Het bloed (hoofdstuk 11). Dat de aarde het bloed zal drinken van Duryodhana, Karna, Shakuni en Duhshasana, zegt in het Sanskriet Arjuna, niet Bhima.
- De Tijd heft geen staf (hoofdstuk 11). De rede over de goden die een man eerst zijn verstand afnemen, spreekt Dhritarashtra zelf uit, niet Sanjaya.
- Bhima wankelt (hoofdstuk 13). Als Kirmira een rotsblok werpt, wankelt Bhima, verdoofd door de klap. Ganguli zegt dat hij niet wankelde.
- Jarasandha in Arjuna's lofrede (hoofdstuk 14). Bij Ganguli prijst Arjuna Krishna omdat hij Jarasandha doodde. Het Sanskriet noemt daar een vijand die Bhimasena heet, een naamgenoot van Bhima. Omdat Bhima Jarasandha doodde, niet Krishna, noemt de lofrede hier geen van beiden; de naamgenoot staat in de namenlijst.
- Ahuka en Ugrasena (hoofdstuk 15). Ganguli maakt van Ahuka en Ugrasena één man. In het Sanskriet zijn het er twee: Ahuka, de heer van Dvaraka, en Ugrasena, de koning van de Vrishni's.
- Charudeshna (hoofdstuk 15). Het is Charudeshna, een zoon van Rukmini, die de danava Vivindhya doodt. Bij Ganguli leest het alsof Pradyumna het doet.
- Ahuka en de zoon van Shura (hoofdstuk 15). Voor hij tegen Shalva uittrekt, buigt Krishna zijn hoofd voor Ahuka; Ganguli laat hem voor Shiva buigen. En Krishna's vader heet in het Sanskriet de zoon van Shura. Ganguli maakt er "de zoon van een suta" van.
Tegenspraken in de bron
Een paar dingen worden in de bron op twee manieren verteld. Ze zijn niet gladgestreken.
- Wie lachte om Duryodhana? Volgens de verteller lachten Bhima, Arjuna, de tweeling en de dienaren (hoofdstuk 6). Volgens Duryodhana lachte ook Draupadi, met de andere vrouwen (hoofdstuk 7). De hoofdtekst van de kritische editie laat bij de tweede vijver Krishna met Arjuna lachen, terwijl Krishna volgens dezelfde tekst al naar huis was. Dit boek volgt daar Ganguli.
- Karna en Jarasandha. Bhima doodt Jarasandha (hoofdstuk 3). Toch zegt Shishupala even later dat Karna Jarasandha eens in een worstelgevecht overwon (hoofdstuk 6). Wanneer dat zou zijn geweest, zegt het epos niet.
- Shalva op het offer. Shalva staat tussen de gasten van het koningsoffer (hoofdstuk 5), maar in Krishna's verhaal hoort hij van de dood van Shishupala en valt hij Dvaraka aan terwijl Krishna op het offer is (hoofdstuk 14).
- De jakhals. Als Draupadi in de zaal staat, huilt een jakhals in het huis van Dhritarashtra, in de kamer van het vuuroffer (hoofdstuk 10). Als Dhritarashtra er later op terugkijkt, huilden de jakhalzen in de offerkamer van Duryodhana (hoofdstuk 11).
- Het huis van lak. In Draupadi's aanklacht steekt Duryodhana het huis van lak in brand terwijl de kinderen slapen, en springt Bhima met zijn moeder en zijn broers omhoog, zoals Garuda (hoofdstuk 14). In boek 2 stak Bhima het huis zelf in brand, en vluchtten ze door een tunnel. Ook bijten bij haar de cobra's Bhima terwijl hij slaapt, en in boek 2 was dat onder water. Draupadi was er niet bij; het is haar versie.
- Veertien of twintig. Bij het vertrek volgen Indrasena en de andere dienaren de broers, veertien in totaal (hoofdstuk 12). Als ze het woud in gaan, zijn het twintig gewapende dienaren (hoofdstuk 15). De bron zegt niet of het twee groepen zijn.
- Welk woud? Na de dood van Kirmira trekken de Pandava's volgens de kritische editie naar het Dvaitavana. Toch vinden Vidura, Sanjaya, Maitreya en Krishna hen in het Kamyaka-woud. Hier trekken ze na Kirmira "verder, het woud in".
- Kakshivat. In dit boek is de rishi Kakshivat een zoon van Gautama (hoofdstuk 3). In boek 1 was hij een zoon van Dirghatamas. Beide teksten volgen hun bron.
- Sunitha. In boek 2 stonden Shishupala en Sunitha op de bruidskeuze van Draupadi als twee vrijers naast elkaar. In het boek van de vergaderzaal is Sunitha een andere naam van Shishupala. Boek 2 is niet aangepast; hier heet hij in de vertelling Shishupala.
- De zonen van Draupadi. Als Draupadi in het woud haar zonen noemt, heten de zonen van Arjuna en Sahadeva in de kritische editie Shrutakirti en Shrutakarman. Dit boek houdt de namen van boek 2 aan: Shrutakarma voor de zoon van Arjuna en Shrutasena voor die van Sahadeva. Al in boek 1 liepen die namen uiteen.
Bij een paar moeilijke passages
Draupadi's vraag. "Wie hebt u eerst verloren, uzelf of mij?" De vraag wordt drie keer gesteld, telkens anders, en de antwoorden volgen de bron stap voor stap. Bhishma legt twee beginselen naast elkaar: wie niets meer bezit, kan het bezit van een ander niet inzetten, maar een vrouw staat onder het gezag van haar man. Hij besluit dat de dharma subtiel is, en later dat wat een sterke man dharma noemt, door de anderen dharma wordt genoemd. Vidura en Vikarna oordelen wel, en helder: Draupadi is niet gewonnen. Karna oordeelt het omgekeerde. Maar niemand met gezag beslist. Het zijn de gunsten van Dhritarashtra die haar en haar mannen vrijmaken, niet een antwoord.
De boodschap van Yudhishthira. Terwijl de Pratikamin heen en weer loopt, stuurt Yudhishthira Draupadi een bode: ze moet komen zoals ze is, in één kleed, ongesteld, en huilend voor haar schoonvader gaan staan. De Sanskrietzin kan ook zo gelezen worden dat Draupadi uit zichzelf zo voor haar schoonvader verschijnt. Dit boek volgt Ganguli, omdat alleen die lezing past bij wat erop volgt: Duhshasana moet haar daarna met geweld uit haar vertrekken halen. Waarom Yudhishthira het wil, zegt het epos niet.
Draupadi's middel. Als Yudhishthira Draupadi beschrijft voor hij haar inzet, heeft ze bij Ganguli een middel zo slank als dat van een wesp. De kritische editie heeft een middel als het offeraltaar, dat smal is in het midden. Dat beeld klinkt later na, als Drona vertelt dat Draupadi uit het midden van het altaar werd geboren. Dit boek volgt hier Ganguli's vulgaatlezing.
De standen. Het epos denkt in standen, en de personages ook. Bhishma zegt dat bij de brahmanen de kennis telt, bij de kshatriya's de kracht, bij de vaishya's het bezit en bij de shudra's de leeftijd. Krishna zegt dat Shishupala Rukmini niet kreeg, zoals een shudra de Veda niet te horen krijgt. En aan het slot verbrandt Krishna's discus koningen die tegen de orde van de standen in geboren zijn. Die laatste zin kan in het Sanskriet ook betekenen: koningen die zich tegen de orde keren. Dit boek volgt de lezing van Ganguli, en verzacht niets.
Krishna. In dit boek groeit, stap voor stap, wat men over Krishna zegt. De bevrijde koningen noemen hem Vishnu. De verteller noemt hem de oude rishi, uit wie alles voortkomt. Narada denkt het in stilte, Bhishma zegt het hardop, en als Sahadeva voor Krishna's eer instaat, valt er een regen van bloemen op zijn hoofd. In het woud prijst Arjuna hem om zijn daden in vroegere levens, en Krishna zegt: "Jij bent Nara, en ik ben Narayana." Tegelijk is hij een mens die raad geeft en plannen maakt, die zich vermomt om bij Jarasandha binnen te komen en daarvoor door Shishupala wordt aangeklaagd, die zegt dat wie met bedrog handelt, gedood moet worden, en die bewusteloos in zijn wagen zakt als hij zijn vader ziet vallen. Het epos laat de god en de mens naast elkaar staan, en dit boek ook.
Hoe het verder gaat
De broers zijn het woud in gegaan, en twaalf jaar liggen voor hen. Boek 4 vertelt verder in het boek van het woud.