Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Boek 3 · bijlage

Uit de redes

Boek 3 · Het dobbelspel

Over deze redes

Vier keer houdt iemand in dit boek een lange rede. Narada ondervraagt Yudhishthira over alles wat een koning moet doen. Duryodhana legt zijn vader uit hoe een koning met zijn vijanden omgaat. De burgers van Hastinapura, die de Pandava's naar het woud willen volgen, spreken over de omgang met goede en slechte mensen. En de brahmaan Shaunaka troost Yudhishthira met een leer over het lijden, de genegenheid en de dorst. In het verhaal van dit boek zijn die redes ingekort. Hier staan de stukken die er daar niet in staan, in de volgorde van de rede. Bij elk stuk staat na welke woorden uit het verhaal het hoort; wat in het verhaal al staat, wordt niet herhaald.

Ze zijn, net als het verhaal, naverteld uit de Engelse vertaling van Kisari Mohan Ganguli (1883–1896). Soms zet Ganguli een eigen verklaring tussen haakjes in de tekst, of somt hij tussen haakjes op wat de spreker alleen met een getal noemt; die zijn hier niet overgenomen.

Narada over het koningschap

In hoofdstuk 1, bij "De vragen van Narada", waar de rishi Narada de nieuwe zaal binnenkomt en Yudhishthira ondervraagt over dharma, voorspoed en verlangen. Narada zegt je tegen de koning. De meeste vragen beginnen met "Ik hoop dat", of zijn gewone vragen.

Wie Narada was

Na "wat er in vroegere wereldtijden gebeurd was." Hij kende de redeneerkunst en de ware leer van de dharma, en de zes wetenschappen die bij de Veda horen: de uitspraak, de grammatica, de versmaat, de verklaring van de woorden, de riten en de sterrenkunde. Hij kon tegenstrijdige teksten met elkaar verzoenen, algemene regels op bijzondere gevallen toepassen en tegenstellingen verklaren uit het verschil in omstandigheden. Hij was welsprekend, vastberaden en verstandig, en hij had een sterk geheugen. Hij kende de staatkunde, hij was geleerd, hij kon het mindere van het betere onderscheiden en uit het bewijs zijn gevolgtrekkingen maken, en hij wist of een redenering van vijf leden klopte of niet.

Na "van antwoord dienen." Over dharma, voorspoed, verlangen en bevrijding had hij een vast oordeel, goed onderbouwd.

Na "alsof ze voor zijn ogen lag." Hij kende het onderscheid tussen sankhya en yoga. Hij kende de leer van oorlog en vrede, hij kon oordelen over wat buiten het gezicht ligt, en hij beheerste de zes staatskunsten: het verdrag, de oorlog, de veldtocht, het houden van stellingen tegen de vijand, en de list met hinderlagen en reserves. Hij was meester in alle wetenschappen, en geen wetenschap en geen handeling kon hem terugdringen.

De vragen

Na "verdeel je je tijd tussen dharma, voorspoed en verlangen?" Zet je, jij die zonder smet bent, met de zes eigenschappen van een koning de zeven middelen in? En weeg je, als je je eigen kracht en zwakte hebt bekeken, de veertien bezittingen van je vijanden? Ken je je eigen middelen en die van je vijand, en houd je je, als je vrede hebt gesloten, bezig met de acht bezigheden van een koning? Ik hoop dat de zes steunpilaren van je rijk niet verloren zijn: dat ze welvarend zijn, vrij van ondeugden, en je trouw.

Na "jijzelf niet, je ministers niet en je spionnen niet." Weet je wat je vrienden van plan zijn, en je vijanden, en wie zich buiten je zaken houden? Sluit je vrede en voer je oorlog op het juiste moment? En gedraag je je zoals het hoort tegenover wie neutraal is en tegenover wie tussen jou en je vijand in staat?

Na "de overwinning van een koning heeft haar wortel in het beraad." Wordt je rijk beschermd door ministers die de leerboeken kennen en hun beraad voor zich houden, zodat je vijanden het niet kunnen schaden?

Na "niet door je hele rijk rondgaat." Begin je snel aan wat weinig kost en veel oplevert, en leg je zulke plannen geen hindernis in de weg? Houd je je werklieden in het oog, zodat ze niet bang zijn om bij je te komen? Laat je je werk doen door mensen die je vertrouwt, die niet om te kopen zijn en die ervaring hebben? Ik hoop dat de mensen alleen weten wat je al gedaan hebt of bijna af hebt, en niets van wat je nog niet begonnen bent. Heb je voor de prinsen en de legeraanvoerders ervaren leraren aangesteld, die de oorzaken van de dingen kunnen uitleggen en alle leerboeken kennen?

Na "Een wijze kan in nood het hoogste goed brengen." Zijn al je vestingen gevuld met rijkdom en graan, met wapens en water, met werktuigen, met ambachtslieden en boogschutters? Eén minister die verstandig is, dapper, beheerst en scherpzinnig, kan een koning of een prins tot grote voorspoed brengen. Heb jij er zo een?

Na "zonder dat die drie elkaar kennen?" Houd je al je vijanden in het oog, altijd waakzaam, en zonder dat zij het weten?

Na "die alle voortekenen weet te duiden?" Heb je voor de hoge ambten hoge dienaren gekozen, voor de middelmatige middelmatige en voor de lage lage? Zet je ministers die niet om te kopen zijn, die rein zijn en uit families die je al generaties dienen, in de hoogste ambten? Ik hoop dat je ministers, als ze namens jou regeren, je volk geen angst aanjagen met zware straffen. Ik hoop dat je ministers je niet minachten, zoals priesters iemand minachten die zijn stand verloren heeft, of vrouwen een man die trots is en zich niet beheerst. Is je legeraanvoerder vastberaden, dapper, verstandig, standvastig, rein, van goede afkomst, je trouw en bekwaam? Eer je de aanvoerders van je leger, die de oorlog kennen, die hun moed al hebben laten zien en die vooraan gaan?

Na "een van de grootste rampen." Zijn de voornaamste mannen van goede familie je allemaal toegewijd, en zijn ze bereid in de strijd voor jou te sterven? Ik hoop dat je nooit één man die zijn eigen zin volgt, naar believen over alle zaken van het leger laat beslissen. Krijgt een dienaar die een taak met eigen bekwaamheid goed heeft volbracht, van jou wat meer eer, en meer eten en soldij? Beloon je mannen die geleerd en bescheiden zijn en alle kennis beheersen, met geschenken en eer, naar wat ze waard zijn?

Na "zoals bij een moeder of een vader?" Trek je snel op tegen je vijand als je hoort dat hij in nood is, nadat je de drie soorten kracht hebt overwogen? Begin je je tocht op het juiste moment, als je de voortekenen hebt bekeken en je besluit hebt genomen, en weet je dat de overwinning afhangt van wat je in de rug dekt, en van de soldij die je je leger vooruit geeft? En geef je de voornaamste aanvoerders van je vijand in het geheim juwelen, naar wat ieder verdient?

Na "die hun zinnen niet bedwingen?" Voordat je tegen je vijanden optrekt, zet je dan eerst op de juiste manier de vier middelen in: verzoening, geschenken, verdeeldheid zaaien en geweld? Trek je pas op als je eigen rijk stevig staat? Zet je dan alles in om te overwinnen, en bescherm je wie je overwonnen hebt? Is je leger, van vier soorten en met zijn acht delen, door je aanvoerders goed geoefend, zodat het je vijanden kan weerstaan? Ik hoop dat je je vijanden in de strijd verslaat zonder te wachten op hun oogst of hun hongersnood. Ik hoop dat je ambtenaren, in je eigen rijk en in dat van je vijanden, hun werk doen en elkaar beschermen. Laat je je eten, je kleren en je geurstoffen bewaken door dienaren die je vertrouwt? Worden je schatkamer, je voorraadschuren, je stallen, je wapens en je vrouwenvertrekken bewaakt door dienaren die je toegewijd zijn en je welzijn zoeken? Bescherm je eerst jezelf tegen je eigen dienaren, die van binnen en die van buiten, daarna tegen de dienaren van je verwanten, en hen tegen elkaar?

Na "of met driekwart?" Ondersteun je steeds met eten en geld je verwanten, je leraren, de ouderen, de kooplieden, de ambachtslieden, wie bij je bescherming zoekt en wie in nood is? Rekenen je rekenmeesters en schrijvers, die je inkomsten en je uitgaven bijhouden, je die elke ochtend voor? Ik hoop dat je dienaren die hun werk goed doen, die je graag mogen en je welzijn willen, niet zonder schuld uit hun ambt zet. Zet je de mensen, als je hebt nagegaan wie goed, middelmatig of slecht is, in het werk dat bij hen past? Ik hoop dat je voor je werk geen mensen neemt die hebzuchtig zijn of steelzuchtig, die je vijandig zijn of nog te jong. Ik hoop dat je je rijk niet laat uitbuiten door dieven of hebzuchtige mensen, door kinderen of door vrouwen, en dat je het zelf niet uitbuit. Gaat het de boeren in je rijk goed?

Na "leen je hun het zaad tegen één op de honderd?" Worden landbouw, handel, veeteelt en het uitlenen van geld bij jou door eerlijke mensen gedaan? Daar hangt het geluk van je volk van af. Werken de vijf dappere en wijze mannen die je in de vijf ambten hebt gezet, samen voor het welzijn van je land? Zijn, om je stad te beschermen, de dorpen als steden gemaakt, en de gehuchten als dorpen, en staan ze allemaal onder jouw toezicht? Trekt je politie, met soldaten achter zich, door vlak en ruig land achter de dieven en rovers aan die je stad plunderen?

Na "dat je hun geen geheimen vertelt." Luister je 's nachts naar je spionnen? En ga je pas liggen om te genieten van wat je lief is, als je hebt nagedacht over wat er moet gebeuren?

Na "om na te denken over dharma en voorspoed?" Sta je op tijd op, kleed je je goed, en vertoon je je aan je volk, samen met ministers die weten welke uren gunstig zijn? Staan er mannen in het rood om je heen, met sieraden en met het zwaard in de hand, om je te beschermen?

Na "of je hem nu graag mag of niet?" Genees je de kwalen van je lichaam met kruiden en met vasten, en die van je geest door de ouderen te dienen? Ik hoop dat de artsen die over je gezondheid waken, de achtvoudige geneeskunst kennen en je trouw en toegewijd zijn. Gebeurt het ooit dat je uit trots, verblinding of begeerte de eiser en de verweerder die bij je komen, wegstuurt zonder recht te spreken? Ontneem je ooit, uit hebzucht of verblinding, de mensen die uit vertrouwen of genegenheid bij je bescherming zochten, hun onderhoud? Ik hoop dat de burgers en de mensen van het land nooit, door je vijanden gekocht, samen tegen je opstaan. Houd je de zwakken onder je vijanden klein met je leger, en de sterken met je beraad, of met allebei? Zijn de voornaamste vorsten je allemaal toegewijd, en geven ze op jouw bevel hun leven voor je?

Na "die de mensen zoveel goeds doen?" Ik hoop dat je nooit iemand verdriet of woede bezorgt, jij die zonder smet bent. Staan er priesters aan je zijde die je heil kunnen brengen? Ik hoop dat je zo denkt en zo leeft als ik heb gezegd, want zo verleng je je leven, zo groeit je roem, en zo dien je de dharma, het verlangen en de voorspoed. Een koning die zo leeft, ziet zijn rijk nooit lijden: hij onderwerpt de hele aarde en leeft in groot geluk.

Na "alleen de tol die hun is opgelegd?" Worden de kooplieden in je hoofdstad en in je rijk met eerbied behandeld, en kunnen ze hun waren brengen zonder dat de kopers of je ambtenaren hen met uitvluchten bedriegen? Luister je altijd naar de woorden van de ouderen die de huishouding van het rijk kennen, woorden vol dharma en voorspoed? Geef je de brahmanen honing en boter, om de dharma, en zodat het gewas, het vee, de vruchten en de bloemen gedijen?

Na "in het bijzijn van goede mensen?" Volg je in alles de leerboeken, vooral die over olifanten, paarden en wagens? Worden aan je hof de leerboeken van de boogkunst bestudeerd, en die van de werktuigen voor de oorlog, die steden en vestingen zo goed van pas komen? Ken je alle geheime wapens en mantra's, en weet je hoe gif je vijanden kan vernietigen? Bescherm je je rijk tegen de angst voor vuur, voor slangen en andere dieren die doden, voor ziekte en voor rakshasa's?

Aan het begin van zijn vragen noemt Narada de zes eigenschappen van een koning, de zeven middelen, de veertien bezittingen van de vijand en de acht bezigheden alleen met hun getal. Ganguli somt ze tussen haakjes op; in het Sanskriet staan ze niet.

Duryodhana's staatsleer

In hoofdstuk 7, bij "Een wapen niet van ijzer", waar Dhritarashtra zijn zoon vermaant de Pandava's niet te haten, en Duryodhana hem antwoordt met zijn leer van de koning en zijn vijanden. Duryodhana zegt u tegen zijn vader.

Na "dat is het teken van ware grootheid." Wie in tegenspoed niet wankelt, bekwaam is, altijd ijverig, waakzaam en bescheiden, die ziet altijd voorspoed.

Na "U en ik zijn aan elkaar vastgebonden." Zo ligt de ene boot aan de andere vast.

Na "Of haat u mij?" Uw zonen en bondgenoten zijn verloren, vader, zolang u hun leider bent, want wat nu moet gebeuren, schuift u op naar later. Wie een gids volgt die zich door anderen laat leiden, raakt telkens van de weg; hoe zouden zijn volgelingen dan het goede pad vinden? U bent rijp van inzicht, u hebt naar de ouderen geluisterd en u beheerst uw zinnen. Breng ons, die ons eigen belang zoeken, dan niet in verwarring.

Na "of de weg ernaartoe nu dharma is of niet." Wie het stralende koningsgeluk van zijn vijand wil hebben, moet alle windstreken voor zich uit drijven, zoals een wagenmenner zijn paarden met de zweep.

Na "waarmee je je vijand in je macht krijgt, is een wapen." Wie vriend is en wie vijand, zie je niet aan iemands gestalte of zijn postuur. Vijand is wie pijn doet, voor wie door hem pijn lijdt.

Na "Daarom wil ik ontevreden zijn." Wie naar hoger streeft, koning, is de ware staatsman. Niemand moet gehecht zijn aan macht of aan rijkdom, want wat iemand eerder verworven heeft, nemen anderen hem af, en dat noemt men de dharma van koningen.

Na "wordt aan de wortel aangetast." Zo tast een ziekte die men niet laat behandelen, een mens aan.

Na "de boom opvreet." Laat het koningsgeluk van de vijand u niet bevallen, vader. Dat beleid dragen de sterken op hun hoofd, als een last. Wie wil dat zijn bezit groeit zoals een lichaam groeit vanaf de geboorte, die groeit onder zijn verwanten, want moed brengt snelle groei.

De burgers over goede en slechte omgang

In hoofdstuk 12, bij "Een onderpand", waar de burgers van Hastinapura de Pandava's bij hun vertrek inhalen en hun zeggen waarom ze met hen mee willen, het woud in. De burgers zeggen u tegen de Pandava's.

Na "met asceten die op innerlijke rust gericht zijn." Men moet omgaan met wie drie dingen zuiver heeft: zijn afkomst, zijn kennis en zijn daden. Met zulke mensen omgaan is meer waard dan de leerboeken. Wij doen zelf geen heilige werken, en toch krijgen we verdienste als we met goede mensen omgaan, zoals we kwaad krijgen als we slechte mensen dienen. Wie slechte mensen ziet en aanraakt, met hen praat en bij hen zit, verliest zijn dharma en zijn goede gewoonten, en zulke mensen worden nooit rein van geest.

Shaunaka's leer

In hoofdstuk 12, bij "Modder", waar de brahmaan Shaunaka de huilende Yudhishthira troost met de verzen die koning Janaka lang geleden zong, en hem daarna, na Yudhishthira's weerwoord, de weg van de wijzen wijst. Shaunaka zegt je tegen de koning.

De eerste rede

Na "raakt niet verstrikt in daden die tegen het inzicht ingaan." Want zulke daden brengen veel kwaad en vernietigen het goede. In jou woont het verstand met de acht eigenschappen, dat uit de Veda en de overlevering komt en tegen alle kwaad beschermt. Mannen zoals jij bezwijken niet onder armoede, onder het ongeluk van hun verwanten, of onder lijden van lichaam of geest.

Na "over hoe men zichzelf bedwingt." De wereld wordt gekweld door twee soorten lijden, dat van het lichaam en dat van de geest. Luister hoe men ze tot rust brengt, kort en uitvoerig. Vier dingen brengen lichamelijk lijden: ziekte, de aanraking van wat pijn doet, vermoeienis, en het gemis van wat men wenst. Een ziekte geneest men met kruiden, en het lijden van de geest door er niet meer aan te denken. Daarom brengen verstandige artsen eerst de geest van hun zieken tot rust, met vriendelijke woorden en met wat hun genoegen doet. Want het lijden van de geest doet het lichaam pijn, zoals een gloeiend stuk ijzer het water in een kruik verhit. Doof daarom het lijden van de geest met kennis, zoals men vuur dooft met water. Als de geest tot rust komt, komt ook het lichaam tot rust.

Na "vreugde en verdriet en alle pijn." Uit genegenheid komen ook de wil tot handelen en de gehechtheid aan de dingen van de zinnen voort. Allebei brengen ze onheil, maar het eerste weegt het zwaarst.

Na "zo vernietigt ook een beetje hartstocht wie de dharma zoekt." Wie zich alleen van het bezit afwendt, heeft nog niet werkelijk verzaakt. Wie midden in de wereld haar gebreken ziet, die verzaakt, vrij van vijandschap en zonder iets te bezitten. Daarom moet men de genegenheid voor zijn verwanten, zijn vrienden en zijn opgespaarde rijkdom, en ook die voor het eigen lichaam, met kennis tot zwijgen brengen. Aan wie kennis hebben, aan de besten, die de leerboeken kennen en zichzelf gevormd hebben, blijft geen genegenheid kleven, zoals water niet blijft staan op een lotusblad.

Na "en wie haar opgeeft, vindt geluk." Die dorst laat een mens nooit met rust. Ze brengt veel wat tegen de dharma ingaat, en ze sleept het kwaad achter zich aan. Wie een slecht verstand heeft, komt moeilijk van haar los. Ze heeft geen begin en geen einde: ze woont in het lichaam en vernietigt de mensen, als een vuur dat niet uit brandhout ontstaat. Zoals een houtblok verteert door het vuur dat eruit zelf opkomt, zo gaat wie zichzelf niet heeft gevormd, ten onder aan de hebzucht die met hem geboren is.

Na "en in het water door vissen." Voor sommigen wordt hun rijkdom hun ongeluk, en wie aan rijkdom hangt en daarin zijn heil ziet, vindt het ware heil niet. Zo vergroot alles wat men aan rijkdom verwerft, de verblinding van de geest. Gierigheid, grootspraak, trots, angst en onrust: dat zijn volgens de wijzen de ellenden die de rijkdom de mensen brengt. Rijkdom verwerven is lijden, en hem bewaren ook; als hij verdwijnt, is het lijden, en als men hem uitgeeft ook. Soms verliest men er zelfs zijn leven om, en wie door iemands rijkdom onderhouden worden, worden om die rijkdom zijn vijanden. Als bezit zoveel ellende brengt, moet men niet treuren als het verloren gaat. De dwaas is nooit tevreden, de wijze wel.

Na "tevredenheid is het hoogste geluk." Daarom zien de wijzen tevredenheid als hun rijkdom. Jeugd, schoonheid, leven, opgespaarde schatten, macht en het samenzijn met wie men liefheeft, zijn vergankelijk; de wijze begeert ze niet. Men moet daarom afzien van het opsparen van rijkdom; wie zou de ellende willen verdragen die ervan komt? Want wie rijk is, ziet men nooit zonder zorgen. Daarom prijzen de goeden wie niet naar rijkdom verlangt.

De tweede rede

Na "in het vuur van zijn hebzucht." Zo valt een mot in de vlam, omdat ze naar het licht verlangt. Daarna, verblind door zijn genoegens en door wat hij eet, zinkt de mens weg in de muil van de grote verblinding, en hij houdt die voor geluk.

Na "en de goeden volgen die altijd." Wie rein van geest is, gaat de weg van de goden langs acht delen: door op de goede wijze te willen, door op de goede wijze zijn zinnen te bedwingen, door op de goede wijze zijn bijzondere geloften te houden, door op de goede wijze zijn leraar te dienen, door op de goede wijze maat te houden met eten, door op de goede wijze de Veda te leren, door op de goede wijze van het handelen af te zien, en door op de goede wijze zijn geest te bedwingen. Zo handelen wie de kringloop van de geboorten willen overwinnen.

Het verstand met de acht eigenschappen noemt Shaunaka alleen met zijn getal. Deze tweede weg van acht delen is een andere dan de weg van de dharma met zijn acht delen, die in het verhaal staat.