Boek 3 · vooraf
Voor je begint
Dit is het derde boek van een hervertelling van de Mahabharata, het grote epos van India, in hedendaags Nederlands. Het heet Het dobbelspel. Het begint met een geschenk: een zaal die onder de mensen haar gelijke niet heeft. Het eindigt in een woud, bij burgers die hun koning laten gaan. Daartussen ligt het verhaal waar de hele Mahabharata om draait. Een koning die geen uitdaging mag weigeren, gaat zitten voor een spel met dobbelstenen en verspeelt zijn rijk, zijn broers, zichzelf en zijn vrouw. En die vrouw, Draupadi, stelt de vraag die niemand wil beantwoorden.
Wat voorafging
In boek 2 won Arjuna op een bruidskeuze Draupadi, de dochter van koning Drupada van Panchala, en ze werd de vrouw van alle vijf de broers. Ook Karna had de boog gespannen, maar Draupadi wees hem af: 'Ik kies geen suta tot man.' Karna was opgegroeid bij een wagenmenner, en dat vergat niemand. De blinde koning Dhritarashtra gaf de broers de helft van het rijk, een woeste streek, en daar bouwden ze hun stad Indraprastha. Aan het slot van boek 2 hielp Arjuna samen met Krishna de god van het vuur het Khandava-woud te verteren, en midden in de brand spaarde hij het leven van Maya, de bouwmeester van de asura's. Maya voelt zich bij hem in de schuld, en daarmee begint dit boek. De oude haat is intussen niet verdwenen: Duryodhana, de oudste zoon van Dhritarashtra, heeft Bhima al eens vergiftigd en de broers in een huis van lak willen verbranden.
Wie vertelt aan wie
Het verhaal wordt verteld door Vaishampayana, een leerling van de dichter Vyasa, aan koning Janamejaya, bij het grote slangenoffer van die koning. Daarom begint dit boek, na het gebed, met de regel "En Vaishampayana vertelde koning Janamejaya verder."
Janamejaya luistert naar zijn eigen familie:
| Arjuna | zijn zoon Abhimanyu | diens zoon Parikshit | diens zoon Janamejaya |
|---|---|---|---|
| de derde van de vijf broers | gaat aan het slot met zijn moeder Subhadra mee naar Dvaraka | werd door de slang Takshaka gedood | luistert naar dit verhaal |
Draupadi is de vrouw van Arjuna en zijn broers. Als Duhshasana haar aan haar haar de zaal in sleurt, hoort Janamejaya hoe de vrouw van zijn overgrootvader vernederd werd. Staat er midden in het verhaal ineens "koning", dan is dat Vaishampayana die zich tot Janamejaya wendt. Dat gebeurt op een paar plaatsen: bijvoorbeeld op het ogenblik dat Duhshasana aan Draupadi's kleed begint te trekken, en in de allerlaatste alinea van het boek.
Eén keer hoor je een stem van nog verder weg. Als Janamejaya vraagt hoe het tot het dobbelspel is gekomen, zegt Sauti "tegen de wijzen in het Naimisha-woud" dat de koning dat vroeg (hoofdstuk 7). Sauti is de verteller uit boek 1: hij vertelt de wijzen in het woud wat hij Vaishampayana bij het slangenoffer heeft horen vertellen.
Vaishampayana is niet de enige die vertelt. In het verhaal nemen anderen het woord, en zij vertellen hun eigen verhalen:
| Wie vertelt | Aan wie | Waarover |
|---|---|---|
| Narada, de rishi van de goden | Yudhishthira, in de nieuwe zaal | de zalen van de goden, die hij zelf heeft bezocht (hoofdstuk 1) |
| Krishna | Yudhishthira en zijn broers | de geboorte van koning Jarasandha (hoofdstuk 2) |
| Bhishma | de vergadering, en vooral Bhima | de geboorte van Shishupala (hoofdstuk 6) |
| Vidura | de koningen in de speelzaal | twee jongens die om een meisje ruzie kregen, en de vader die de waarheid zei (hoofdstuk 9) |
| Vyasa | de blinde koning Dhritarashtra | Surabhi, de moeder van de koeien, die om haar zwakste zoon huilt (hoofdstuk 13) |
| Vidura | Dhritarashtra | hoe Bhima de rakshasa Kirmira doodde (hoofdstuk 13) |
| Krishna | de vijf broers in het woud | zijn oorlog tegen Shalva en diens vliegende stad (hoofdstuk 15) |
Narada en Krishna waren er zelf bij, en daarom vertellen zij in de ik-vorm: "Ik ging naar de hellingen van de Himalaya", zegt Narada, en Krishna: "Ik zag mijn vader uit Saubha vallen." Een korte regel als "En Narada vertelde." laat zien dat er een nieuw verhaal begint. Een zin tussen aanhalingstekens, met de naam van de verteller erbij, laat zien dat het ophoudt.
Vier boeken
Boek I, Het koningsoffer (hoofdstuk 1 tot en met 4). Maya bouwt de zaal. Narada vertelt over de zalen van de goden en brengt een boodschap van Pandu, de gestorven vader van de broers: zijn zoon moet het rajasuya brengen, het koningsoffer waarmee een koning zich tot opperkoning laat wijden. Maar eerst moet koning Jarasandha van Magadha verdwijnen, die zesentachtig koningen gevangen houdt om ze aan Shiva te offeren. Krishna, Bhima en Arjuna gaan vermomd naar zijn stad, en Bhima worstelt dertien dagen en nachten met hem. Daarna trekken de vier jongere broers naar de vier windstreken, en de koningen van de aarde brengen hun schatting.
Boek II, De afgunst (hoofdstuk 5 tot en met 7). Op het offer krijgt Krishna de eerste eer, en Shishupala, de koning van Chedi, kan dat niet verdragen. Het loopt uit op zijn dood. Duryodhana blijft achter in de zaal, valt in een vijver die hij voor vaste grond aanziet, en wordt uitgelachen. Thuis klaagt hij zijn vader zijn nood, en zijn oom Shakuni weet raad: een spel met dobbelstenen.
Boek III, Het spel (hoofdstuk 8 tot en met 11). Het hart van het boek: het spel zelf, Draupadi in de zaal en haar vraag, de gunsten die haar blinde schoonvader haar geeft, een tweede spel, en de geloften die de broers afleggen als ze vertrekken.
Boek IV, Naar het woud (hoofdstuk 12 tot en met 15). De broers gaan met Draupadi het woud in, en brahmanen en burgers volgen hen. Aan het hof verstoot de blinde koning zijn wijze broer Vidura, en kort daarna roept hij hem terug. In het woud doodt Bhima een rakshasa. Dan komt Krishna, en Draupadi vertelt hem alles. Krishna legt uit waarom hij er niet was.
Voorin staan twee kaarten. "De macht van Jarasandha" toont Girivraja in Magadha, de koningen die Jarasandha volgden, de vlucht van de Yadava's van Mathura naar Dvaraka en de tocht van Krishna, Bhima en Arjuna naar Girivraja. "Naar het woud" volgt de Pandava's van Hastinapura naar het Kamyaka-woud; een kleine inzet laat zien hoe ver Dvaraka, waar Krishna tegen Shalva vocht, van het land van de Kuru's lag.
Het boek van de vergaderzaal
De tweede van de achttien parva's van de Mahabharata heet het boek van de vergaderzaal. Dit boek vertelt die parva helemaal. Daarom staat aan het slot van boek III: "Hier eindigt het boek van de vergaderzaal." Die regel staat zo in de Mahabharata zelf. Boek IV begint met de derde parva, het boek van het woud, en daarom staat daar opnieuw het gebed waarmee ook het begin van dit boek opent. Van het boek van het woud vertelt dit boek alleen het begin.
Twee keer verteld
Het epos vertelt sommige dingen twee keer. Duryodhana klaagt eerst kort tegen zijn vader (hoofdstuk 7). Dan vraagt Janamejaya hoe het precies ging, en Vaishampayana vertelt het "nog eens, en uitvoerig" (hoofdstuk 7): de vijvers, de deur, de schatten en de wijding. Zo gaat het ook met Krishna. In het woud zegt hij eerst in een paar zinnen waarom hij er niet was (hoofdstuk 14), en als Yudhishthira zegt dat hij nog niet genoeg gehoord heeft, vertelt hij zijn hele oorlog (hoofdstuk 15). Het is geen verteller die zich herhaalt. Er wordt om meer gevraagd, en het antwoord komt.
Om op te letten
- Yudhishthira's gelofte. Na het offer voorspelt Vyasa dat na dertien jaar alle kshatriya's ten onder gaan, en dat Yudhishthira daarvan de oorzaak zal zijn. Yudhishthira legt dan een gelofte af (hoofdstuk 6). Let erop wat hij belooft. Het wordt later niet meer genoemd, maar wie het weet, kijkt anders naar wat hij in de speelzaal doet. Onthoud ook wat hij tegen Vidura zegt als die hem komt uitnodigen: "Als ik word uitgedaagd, weiger ik nooit" (hoofdstuk 7).
- Draupadi's vraag. "Wie hebt u eerst verloren, uzelf of mij?" (hoofdstuk 9) Kan een man die zichzelf al verloren heeft, zijn vrouw nog inzetten? Vidura en Vikarna zeggen van niet, Karna zegt van wel, Bhishma zegt dat hij het niet kan beslissen, en niemand met gezag beslist.
- Twaalf jaar en één. Na het tweede spel moeten de broers twaalf jaar in het woud leven, en het dertiende jaar onder de mensen zonder dat iemand hen herkent (hoofdstuk 10). Daarom valt in dit boek zo vaak "het veertiende jaar".
Waar was Krishna?
In de speelzaal roept Draupadi Krishna aan. "Ver van die zaal hoorde Krishna haar roep", staat er, en hij gaat te voet op weg. Maar het is Dharma, de god van de dharma, die haar bedekt: telkens als haar kleed wordt weggetrokken, is er een ander kleed. In het woud zegt Krishna tegen Yudhishthira dat hij in die tijd niet in Dvaraka was, en dat hij pas bij zijn terugkomst van Satyaki hoorde wat er gebeurd was. De overlevering vertelt twee dingen over waar Krishna was, en dit boek laat ze allebei staan. Het nawoord vertelt waar ze vandaan komen.
Namen die op elkaar lijken
- Twee Sahadeva's. Sahadeva is de jongste van de vijf broers, een zoon van Madri. Ook koning Jarasandha heeft een zoon die Sahadeva heet; die wordt na zijn vader koning van Magadha. De verteller zegt dan steeds "Jarasandha's zoon Sahadeva".
- Shalva, Shalya en de Shalva's. Shalva is de koning met de vliegende stad Saubha. In dit boek heet hij op drie manieren: de koning van Saubha, de heer van Saubha en de koning van Martikavata. Het is steeds dezelfde man. Shalya, met een y, is iemand anders: de koning van Madra, de broer van Madri. En de Shalva's zijn een volk, dat uit angst voor Jarasandha naar het westen trok.
- Twee Shaunaka's. In boek 1 was Shaunaka het hoofd van de wijzen in het Naimisha-woud, aan wie Sauti het epos vertelde. De Shaunaka die in dit boek Yudhishthira toespreekt (hoofdstuk 12), is een brahmaan uit zijn gevolg, een naamgenoot.
- Samba. Krishna's zoon Samba heette in boek 2 Shamba. Het is dezelfde.
- Shishupala en Sunitha. Shishupala, de koning van Chedi, heet ook Sunitha, en Bhishma speelt met die naam (hoofdstuk 5). Bij de bruidskeuze in boek 2 stonden Shishupala en Sunitha als twee vrijers naast elkaar. Hier is het één man.
- Vasudeva. Vasudeva is de vader van Krishna; in boek 2 heette ook Krishna zelf zo, als zoon van Vasudeva. Paundraka, een koning uit het oosten, noemt zich ook Vasudeva: hij draagt de tekens van Krishna en geeft zich uit voor de hoogste van alle wezens (hoofdstuk 2).
- Ahuka en Ugrasena. Twee oude heren van de Yadava's, en twee verschillende mensen. Ugrasena is de koning van de Vrishni's en de vader van Kamsa. Ahuka is de heer van Dvaraka.
- Drie keer Rama. Rama, de zoon van Jamadagni, is Parashurama, Rama met de bijl. Rama, de zoon van Dasharatha, is de held die zich door een gouden hert liet verleiden (hoofdstuk 10). En Balarama is de oudere broer van Krishna.
- Dharma en dharma. Met een kleine letter is dharma de orde waaraan iemand gebonden is, en wat hij binnen die orde hoort te doen. Met een hoofdletter is Dharma een god, de vader van Yudhishthira. Yudhishthira zelf heet ook "de koning van de dharma".
- Nara en Narayana. Het gebed waarmee dit boek begint, groet Narayana en Nara, "de twee goddelijke rishi's die op aarde Krishna en Arjuna heten". In het woud zegt Krishna het zelf tegen Arjuna (hoofdstuk 14).
- Kshatta. Zo noemt Duryodhana Vidura als hij hem wil kleineren: Kshatta is het woord voor een dienaar van het hof (hoofdstuk 8).
Stand, onreinheid en wat men eet
Het epos gaat uit van vier standen: de brahmanen, de kshatriya's, de vaishya's en de shudra's. Wie daarbuiten valt, zoals de chandala's (hoofdstuk 12), staat helemaal onderaan. In dit boek komen daar nog drie dingen bij die een lezer van nu misschien niet meteen ziet.
- Een slavin. In het spel zet Yudhishthira zijn slavinnen en slaven in, en daarna zijn broers, zichzelf en Draupadi. Een dasi is een dienares die niet vrij is. Als het erom gaat wie wie bezit, staat er slavin. Draupadi's vraag draait om dat woord: ben ik een slavin of niet?
- Ongesteld. Draupadi is ongesteld als Duhshasana haar komt halen, en ze draagt maar één kleed. Een vrouw die ongesteld was, gold als onrein: ze bleef afgezonderd, niemand raakte haar aan, en in een vergadering van mannen had ze niets te zoeken. Dat maakt wat er gebeurt nog erger. Ze wordt vernederd, maar ze wordt ook gegrepen op het moment dat niemand haar mag aanraken, en een zaal in gesleurd waar ze niet mag komen. Het epos vertelt het zonder omwegen, en zo staat het ook hier.
- Vlees. Bij de inwijding van de zaal krijgen de brahmanen vlees van everzwijn en hert (hoofdstuk 1), en ook in de pot van de zon wordt vlees klaargemaakt (hoofdstuk 12). In het oude epos eten koningen en brahmanen vlees bij een feestmaal. Wie de vegetarische keuken van de mandir kent, ziet hier een oudere wereld.
Wat je misschien anders kent
Wie de verhalen kent uit de mandir, van grootouders, uit strips of van de televisie, komt in dit boek dingen tegen die anders gaan dan hij gewend is. Meestal komt het bekende detail uit een latere vertelling, of uit een deel van de oude handschriften. Hier volgt het verhaal het oude epos, zoals het in de meeste drukken staat.
- De sari (hoofdstuk 9). In de bekende versie staat Krishna in de lucht en stroomt de sari eindeloos uit zijn hand, terwijl Draupadi haar handen vouwt. Hier roept ze hem aan, en hij hoort haar van ver en gaat op weg, maar hij komt niet in de zaal. Het is Dharma, die niemand ziet, die haar bedekt: telkens verschijnt er een ander kleed, tot er midden in de zaal een berg kleren ligt.
- Draupadi's lach (hoofdstuk 6 en 7). Veel mensen kennen de zin waarmee Draupadi Duryodhana uitlacht: de zoon van een blinde is ook blind. Die zin staat niet in het epos. Als Duryodhana in het water valt, lachen Bhima, Arjuna, de tweeling en de dienaren. Dat Draupadi meelachte, met de andere vrouwen, zegt alleen Duryodhana, als hij thuis bij zijn vader klaagt.
- Krishna's vinger (hoofdstuk 6). In veel vertellingen snijdt Krishna zich aan zijn discus als hij Shishupala doodt, en Draupadi scheurt een reep van haar sari om de wond te verbinden. In de speelzaal betaalt hij haar die schuld terug. Het oude epos kent dat verhaal niet.
- Het strootje (hoofdstuk 3). In de bekende versie scheurt Bhima Jarasandha in tweeën, de helften groeien weer aan elkaar, en dan splijt Krishna een strootje en legt de stukken omgekeerd neer: zo moet het. Hier is er geen strootje. Krishna zegt alleen, alsof hij Bhima iets in herinnering brengt, dat men een vermoeide vijand niet moet knellen, en Bhima breekt Jarasandha op zijn knie. De twee helften zitten wel in het verhaal, maar bij zijn geboorte: hij kwam in twee helften ter wereld, en een rakshasa-vrouw voegde ze samen (hoofdstuk 2).
- De haargelofte (hoofdstuk 11). Veel mensen kennen de gelofte van Draupadi dat ze haar haar pas weer bindt als het gewassen is in het bloed van Duhshasana. Die gelofte staat niet in het boek van de vergaderzaal, ook niet in de handschriften die ervan afwijken. Haar haar hangt los vanaf het moment dat Duhshasana het grijpt. Als ze vertrekt, zegt ze dat de vrouwen van wie haar dit aandeden, in het veertiende jaar met loshangend haar om hun doden zullen rouwen. Het bloed van Duhshasana komt voor in de gelofte van Bhima (hoofdstuk 9).
- De vloek over de dij (hoofdstuk 10). In veel vertellingen vervloekt Draupadi Duryodhana als hij haar zijn dij laat zien. Hier is het Bhima die zweert die dij met zijn knots te breken, en later in dit boek maakt de rishi Maitreya er een vloek van (hoofdstuk 13).
- De pot van de zon (hoofdstuk 12). Veel lezers kennen de pot die nooit leeg raakt uit het verhaal van de rishi Durvasa, die met zijn leerlingen komt eten als Draupadi al gegeten heeft, en van Krishna, die het laatste restje uit de pot eet. Dat verhaal hoort verderop in het boek van het woud. Hier krijgt Yudhishthira de koperen pot van de zon, die voedsel geeft zolang Draupadi hem vasthoudt en zelf nog niet gegeten heeft.
- De naam van de discus (hoofdstuk 15). Krishna's discus heet in dit boek pas aan het slot Sudarshana. Als hij Shishupala doodt, is het nog gewoon zijn discus.
Achterin
Achter in het boek vind je:
- een lijst van de personages van dit boek, met wie ze zijn en waar ze voor het eerst voorkomen;
- stambomen van de families die in dit boek een rol spelen: de koningen van Magadha, het huis van Chedi, het huis van Gandhara, de Vrishni's en de familie van Bahlika, de oude broer van Shantanu;
- een woordenlijst, voor wie de uitleg van een woord kwijt is;
- de namenlijsten die in het verhaal zijn ingekort, zoals de bewoners van de zalen van de goden, de volken van de vier tochten, de gasten van het offer, de schatten die de koningen brachten, de vijanden die Krishna volgens Arjuna versloeg en de verdediging van Dvaraka;
- de lofzangen: die van Sahadeva op de god van het vuur, en de honderdacht namen van de zon en de lofzang van Yudhishthira op de zon;
- "Uit de redes": de vragen van Narada aan Yudhishthira over het koningschap, de staatsleer van Duryodhana, wat de burgers zeggen over goede en slechte omgang, en de leer van de brahmaan Shaunaka, met de gedachtegangen die in het verhaal zijn ingekort;
- een register van alle namen, met de bladzijden waar ze voorkomen.