Personage
Ganesha
Hindoes bidden tot Ganesha voordat ze iets nieuws beginnen, en daarom zie je hem overal in beeld: een god met het hoofd van een olifant, een grote buik, één slagtand en een muis aan zijn voeten. Hij neemt hindernissen weg en geldt als de god van kennis en wijsheid. In de Mahabharata, het oude Indiase epos, komt hij maar in één hoofdstuk voor, het allereerste: daar schrijft hij het hele epos op voor de dichter Vyasa.
De god zoals hindoes hem vereren
De naam is samengesteld uit gana, "schare", en isha, "heer": de heer van de scharen. In het epos zijn dat de gana's, het gevolg van Shiva, en Ganesha is hun aanvoerder. Volgens de overlevering is Ganesha de zoon van Shiva en Parvati. Over zijn eigen gezin verschillen de tradities: in sommige is hij ongehuwd, in andere heeft hij echtgenotes. Hindoes zien in hem ook een beschermer van wie op reis gaat. Een andere naam is Vigneshvara, "heer van de hindernissen", en Ekadanta, "met één tand", is zijn oudste naam.
Aangeroepen aan het begin van alles
Ganesha heet in de traditie Pratham Pujya, de god die vereerd wordt vóór elke andere. Hij wordt geëerd bij het begin van riten en plechtigheden, en ook bij gewone ondernemingen: wie een voertuig koopt of een bedrijf begint, vraagt zijn zegen. Als god van de overgangen staat hij bij de ingang van veel tempels, om te weren wie daar niet thuishoort. De bekendste aanroeping is "Om Gam Ganapataye Namah", "eer aan de heer van de scharen". In een kleine traditie, de Ganapatya, is Ganesha zelfs de hoogste god. Zijn verering reikt ook buiten het hindoeïsme: in Thailand geldt hij als god van kunst en onderwijs.
Hoe hij wordt afgebeeld
De beelden tonen Ganesha met een dikke buik, vier armen, een olifantskop met één heel gebleven slagtand en soms het Om-teken tussen de ogen. Zijn rijdier, het vahana, is een kleine muis of rat; het Sanskrietwoord is mushika. Zijn buik geeft hem de naam Lambodara, "hangende buik"; volgens een van de purana's zijn alle werelden van verleden, heden en toekomst in hem aanwezig. In een van zijn handen houdt hij vaak een schaaltje met modaka, zoete bolletjes die gelovigen hem aanbieden. Voor gelovigen is het beeld ook leerstof: slurf en oren betekenen wijsheid, en de muis, een dier dat overal komt en akkers vernielt, laat zien dat Ganesha meester is over hindernissen. Verschillende tradities leggen de beeldkenmerken verschillend uit.
Hoe hij zijn olifantshoofd kreeg
De overleveringen over goden en werelden die na het epos zijn opgetekend, de purana's, vertellen het niet op één manier. In de bekendste versie boetseert Parvati een kind uit klei om haar deur te bewaken. Het kind weigert Shiva de toegang, en Shiva slaat zijn hoofd af. Parvati is ontroostbaar. Shiva zet het hoofd van een olifant op de romp en maakt het kind weer levend. Daarna geeft hij hem de eerste plaats in elke verering en maakt hem leider van zijn gana's; hij heet sindsdien ook Gajanana, "met het gezicht van een olifant". In andere overleveringen gebeurt het anders: Shiva onthoofdt zijn eigen zoon zonder het te weten, en de wijze Narada herstelt de vrede, of een planeetgod vernietigt het hoofd met zijn blik.
Ganesh Chaturthi
Het feest van Ganesha, Ganesh Chaturthi, valt op de vierde dag van de wassende maan in de maand Bhadrapada, meestal tussen eind augustus en half september. In 2027 is dat 4 september. Het openbare feest duurt tien dagen en geldt als de verjaardag van Ganesha. Op de eerste dag halen gelovigen een nieuw beeld in huis, vaak in een optocht, en zetten het op een versierd altaar; rond het middaguur, het uur waarop hij geboren zou zijn, brengen ze bloemen, zoetigheid en kokosnoot, zodat de goddelijke kracht in het beeld komt. Elke dag krijgt het beeld offers, vooral zoetigheid. In het openbaar staan de beelden in pandals, tijdelijke bouwsels in de straat waar buurten samenkomen. Op de laatste dag, Anant Chaturdashi, volgt de visarjan, de onderdompeling: het beeld gaat in een stoet naar het water en wordt in een rivier, meer of zee gelaten. Dat is een afscheid, want Ganesha keert daarmee terug naar zijn hemelse woonplaats.
In Maharashtra, vooral in Mumbai, is het een groot openbaar feest. Al in de zeventiende eeuw stimuleerde de Maratha-vorst Shivaji openbare vieringen. Het grote straatfeest zoals we het nu kennen is jonger: in de jaren 1890 maakte Bal Gangadhar Tilak er een openbaar feest van, om hindoes van alle kasten samen te brengen; de Britse bestuurders stonden grote openbare samenkomsten van politieke aard niet toe, maar een religieus feest viel daar buiten. In 2025 verklaarde de regering van Maharashtra het feest, Ganeshotsav genoemd, tot staatsfeest. Ook buiten India wordt het gevierd, in landen met een hindoegemeenschap, onder meer in Suriname, Guyana en Nederland.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
Ganesha komt in de boeken van deze hervertelling tot nu toe één keer voor, in het eerste hoofdstuk: de dichter Vyasa heeft zijn gedicht, de Mahabharata, af en weet niet wie het kan opschrijven, en de schepper Brahma wijst Ganesha aan, de aanvoerder van de gana's, de scharen die Shiva volgen. Ganesha wil het doen als zijn pen geen ogenblik stil hoeft te staan, dus Vyasa moet zonder ophouden dicteren, en Vyasa stelt daartegenover dat Ganesha niets opschrijft wat hij niet begrijpt. Daarom legt Vyasa knopen in zijn verzen, zo moeilijk dat Ganesha moet nadenken, en in die pauze maakt Vyasa alweer nieuwe verzen. Waar Ganesha vandaan komt, hoe hij aan zijn olifantshoofd kwam en of hij een muis heeft, vertellen de boeken niet. Ook later komt hij er niet meer in voor; alleen zijn gana's wel, bijvoorbeeld wanneer Shiva als jager met Arjuna vecht.
- ShivaDe grote god met de drie ogen en de drietand, die de boog Pinaka draagt; hij heet ook Rudra, Sthanu, Bhava en Shankara.in 52 verhalen
- BrahmaDe Grootvader, de Zelfgeborene, die de werelden voortbrengt.in 69 verhalen
- VyasaDe grootvader van de Pandava's, 'de zoon van Satyavati' (hoofdstuk 2).in 54 verhalen
Veelgestelde vragen
Schreef Ganesha echt de Mahabharata?
Volgens de traditie wel. De kritische editie, de wetenschappelijke uitgave van het epos die de oudste vorm van de tekst zoekt, heeft het verhaal niet in de hoofdtekst: het ontbreekt in een deel van de oude handschriften en staat in een aanhangsel. De gangbare, latere tekst heeft het wel, en daarom staat het in deze hervertelling. Geleerden beschouwen het als een latere toevoeging aan het epos.
Waarom heeft Ganesha maar één slagtand?
Daarover bestaan meerdere verhalen. Het bekendste gaat over het opschrijven van het epos: toen Ganesha's pen brak, brak hij zelf een slagtand af en schreef ermee verder, zodat hij niet hoefde op te houden. Dat verhaal is een overlevering; het eerste hoofdstuk van het epos, zoals de boeken het vertellen, noemt geen tand. Volgens een ander verhaal sloeg Parashurama, een krijger-brahmaan, de tand eraf. Zeker is dat de naam Ekadanta, "met één tand", zijn oudste naam is, en dat sommige oude beelden hem met de gebroken tand in de hand tonen.
Duurt het feest altijd tien dagen?
Het openbare feest wel, maar thuis kan het korter: in veel gezinnen eindigt het na anderhalve, drie, vijf, zeven of elf dagen, afhankelijk van de familietraditie.
Waarom kiezen steeds meer gelovigen voor kleibeelden?
Beelden van gips en verf vervuilen het water. Klei lost op en vervuilt niet. Sommige gezinnen laten het beeld thuis oplossen in een ton water, in plaats van in een rivier of zee.
Verder lezen
- Ganesha en Ganesh Chaturthi op de Nederlandse Wikipedia; uitgebreider in het Engels: Ganesha, Ganesh Chaturthi en verhalen over Ganesha.
- Ganesh Chaturthi op Weet wat je viert.
Uit de boeken
De aanvoerder van de gana's, de scharen van Shiva. Hij schrijft het gedicht op terwijl Vyasa het voorzegt, op voorwaarde dat zijn pen nooit stil hoeft te staan (hoofdstuk 1).
Denk aan Ganesha, wijze.
In de verhalen
- Het woord Jaya (treedt zelf op)Hoofdstuk één · boek 1
Vet: Ganesha treedt er zelf in op.