Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

God

Shiva

Ook: Maheshvara, Nilakantha, Rudra, Hara, Sthanu, Ishana, Mahadeva, Bhava, Pashupati, Shankara

Shiva is een van de grote goden van het hindoeïsme, en voor de shaiva's, zijn volgelingen, de hoogste god. Hij woont op een berg, draagt een drietand en wordt vereerd in de vorm van een zuil van steen, de linga. In de Mahabharata verschijnt hij als jager in de bergen, vecht met Arjuna, de derde van de vijf Pandava's, en geeft hem daarna zijn eigen wapen. Onder zijn andere namen, zoals Rudra, Mahadeva en Pashupati, komt hij in alle vier de boeken voor.

De god zoals hindoes hem vereren

In de trimurti, een indeling uit de purana's, staat Shiva voor de ontbinding aan het eind van een tijdperk, naast Brahma als schepper en Vishnu als onderhouder. Voor shaiva's is Shiva de hoogste god, die schept, onderhoudt en ontbindt. Het epos zegt het ook: Mankanaka, een rishi (een ziener), noemt hem "de toevlucht van de goden en de asura's", die de drie werelden heeft voortgebracht.

Hij heeft drie ogen en een blauwe keel. Die kreeg hij toen hij het gif slikte dat bij het karnen van de oceaan opsteeg en de werelden bedreigde; het epos vertelt dat in boek 1, waar Shiva het gif op verzoek van Brahma in zijn keel houdt. Op zijn hoofd draagt hij de maansikkel en de Ganga, de hemelse rivier. Hij zit op een tijgerhuid, is met as bedekt, draagt een drietand en rijdt op de witte stier Nandi. Als Nataraja, de heer van de dans, danst hij met een trommel in de hand; als Adiyogi, de eerste yogi, zit hij in meditatie op de Kailash.

Parvati, Ganesha en Skanda

Met zijn vrouw Parvati woont Shiva op de berg Kailash, een berg in Tibet die ook voor boeddhisten, jaina's en aanhangers van de Bön heilig is; meer daarover staat bij de Himalaya. Parvati is de dochter van Himavat, de koning van de bergen, en heet ook Uma, de naam die het epos gebruikt. Voor shakta's is zij meer dan Shiva's vrouw: zij vereren haar als Devi, de Godin zelf en de hoogste macht, en in veel tradities horen Shiva en zijn Shakti onlosmakelijk bij elkaar.

Volgens de overlevering zijn de olifantsgod Ganesha en de krijgsgod Skanda, ook Kartikeya genoemd, haar zonen. De boeken zeggen dat niet: Ganesha is er "de aanvoerder van de gana's, de scharen die Shiva volgen" en schrijft in het eerste hoofdstuk het hele verhaal op, terwijl Vyasa dicteert. Kartikeya heeft in het epos meer dan één vader: in boek 1 is hij de zoon van Anala, het vuur, en "sommigen" noemen Agni, de Krittika's, Rudra of Ganga.

De linga en de verering

Shiva wordt meestal niet in een menselijke gedaante vereerd maar als linga. Het woord betekent "teken": de zuil is het zichtbare teken van de vormloze Shiva, en voor shaiva's is ze de god zelf, geen afbeelding van hem. De zuil staat meestal in een voetstuk, de yoni, dat de Godin voorstelt; veel hindoes zien daarin de verbondenheid van Shiva en de Godin, de bron van alle leven. Gelovigen gieten er melk of water over en leggen er bloemen neer. De linga komt in het epos van deze boeken niet voor.

Het shaivisme kent meerdere scholen en is sterk in Zuid-India en Sri Lanka. In Nederland is de Sri Shiv Mandir in Rotterdam, in 1980 begonnen in een kelder, de oudste tempel die Surinaamse hindoes oprichtten.

Rudra, de oudere naam

De naam Rudra is ouder dan de naam Shiva. In de Rigveda, de oudste Veda, zijn drie van de 1028 hymnen aan Rudra gewijd, en de Shvetashvatara Upanishad, uit de periode tussen 400 en 200 voor Christus, noemt hem de schepper van de kosmos en de bron van bevrijding. In het epos staan Rudra en Shiva naast elkaar: "Rudra, de god van de goden, die ook Shiva heet". Wat de Veda is, staat bij de Veda's; wat de upanishads zijn, bij de upanishads.

Mahashivaratri

De "grote nacht van Shiva" valt in februari of maart, op de veertiende nacht van de donkere maanhelft, aan het eind van Magha of in Phalguna, afhankelijk van de kalender. In 2027 is dat op 6 maart. Gelovigen vasten, waken de hele nacht bij het beeld van Shiva, zingen lofzangen en brengen bilvabladeren, kokosnoten en fruit. In India, Nepal en Suriname wordt het feest gevierd.

Namen van Shiva

Het epos noemt Shiva zelden alleen met zijn naam. Rudra is hierboven al genoemd. Pashupati betekent "heer van de dieren", Mahadeva "de grote god", Tryambaka "de drieogige" en Pinaki "die de boog Pinaka draagt". Nog andere namen, zoals Bhava, Hara en Sthanu, gebruikt het epos zonder uitleg; de lezer die ze tegenkomt, weet nu dat het over Shiva gaat.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

In boek 1 volgen Shiva's gana's hem in de strijd tegen de danava's, de reuzen die de goden bedreigen. Gandhari, de vrouw van de blinde koning, vereert Hara, zoals Shiva ook heet, en krijgt de gunst dat ze honderd zonen zal krijgen.

In boek 2 buigt Arjuna op Draupadi's bruidskeuze voor Shiva, "de gever van gunsten", voordat hij de boog opneemt. In boek 3 voorspelt de ziener Vyasa aan Yudhishthira, de oudste van de vijf broers, dat hij in een droom Shiva zal zien: met de blauwe keel, de drietand en de boog Pinaka, op zijn witte stier.

Boek 4 is het boek van Shiva als jager. Arjuna heeft zich op de Himalaya vier maanden lang uitgeput met ascese, en de rishi's klagen bij Shiva dat hij hen verhit. Shiva antwoordt dat hij weet wat Arjuna wil. Hij daalt af als Kirata, een man van het jagersvolk uit de bergen, met Uma in dezelfde dracht en zijn gana's in allerlei gestalten.

Als een daitya, een reus, in de gedaante van een zwijn Arjuna wil doden, schieten Arjuna en de jager tegelijk, en de ruzie over wie het dier raakte wordt een gevecht. De jager vangt Arjuna's pijlen op, slokt zijn boog, de Gandiva, op, laat het zwaard breken en drukt Arjuna bewusteloos. "Toen was Shiva tevreden." Arjuna maakt een altaartje van klei, legt er een krans op en ziet die krans op het hoofd van de jager. Hij valt op zijn knieën, vraagt vergeving voor zijn misstap, en Shiva geeft hem zijn boog terug en zegt: "Kies van mij een gunst." Arjuna kiest de Pashupata, het wapen van Rudra, dat aan het einde van een tijdperk de wereld vernietigt. Shiva waarschuwt dat hij het nooit overhaast op een mens mag loslaten. In een deel van de handschriften prijst Arjuna hem in een lofzang: "Eer aan Shiva in de gedaante van Vishnu, aan Vishnu in de gedaante van Shiva." Het hoofdstuk heet De jager; over het wapen staat meer bij de Pashupata.

Elders in het boek komt Shiva op de pelgrimstocht langs de heilige plaatsen terug: bij Rudrakoti wilde elk van tien miljoen muni's (wijzen die zich in zwijgen en ascese terugtrekken) hem het eerst zien, en Shiva vermenigvuldigde zich tien miljoen maal, zodat ieder hem als eerste zag. Hoe hij de val van de Ganga opving met zijn hoofd, staat bij tirtha.

Veelgestelde vragen

Is Shiva de vernietiger?

Zo staat hij in het schoolboek, maar het is maar een deel van het beeld. In de trimurti staat hij voor de ontbinding aan het eind van een tijdperk; voor shaiva's schept, onderhoudt en ontbindt hij alles. Voor vaishnava's, die Vishnu de hoogste noemen, is Shiva een grote god, geen hoogste. In sommige handschriften van het epos prijst Arjuna hem als "Shiva in de gedaante van Vishnu".

Wat is het verschil tussen Rudra en Shiva?

Rudra is de oudere naam. Shiva betekent "gunstig" en is in de Veda een bijvoeglijk naamwoord bij onder meer Rudra, voordat het de naam van de god wordt. Het epos gebruikt beide: Arjuna buigt voor "Rudra, de god van de goden, die ook Shiva heet".

Wat is een Pashupata?

Twee dingen: een wapen en een school. De Pashupata die Arjuna in het epos krijgt, is Shiva's wapen, naar zijn naam Pashupati genoemd. De Pashupata's zijn ook een vroege school van shaiva-asceten; die school komt in het epos niet voor.

Wat betekent Om Namah Shivaya?

"Eer aan Shiva": de mantra waarmee shaiva's hem aanroepen, bij de verering en in gebed.

Verder lezen

Over Shiva zelf, zijn familie, de stroming die hem vereert en zijn feest:

Uit de boeken

In boek 1 · Het huis van de Kuru's

Hij slikt het gif Kalakuta en houdt het in zijn keel (hoofdstuk 4). Gandhari krijgt van hem de gunst van honderd zonen (hoofdstuk 14).

In boek 2 · De leerjaren

De grote god. Hij belooft het meisje dat vijf keer om een man vraagt, vijf mannen in een volgend leven (hoofdstuk 5 en 8). Op de Himalaya dobbelt hij, verlamt Indra met één blik en legt hem bij de vier andere Indra's in de grot (hoofdstuk 8). Toen Tilottama om de vergadering van de goden liep, kreeg hij vier gezichten (hoofdstuk 10). Hij laat Durvasa het offer van koning Shvetaki brengen (hoofdstuk 12).

In boek 3 · Het dobbelspel

De grote god, die de drie burchten van de asura's verwoestte. In Narada's verhaal zit hij met Uma en zijn gana's in de zaal van zijn vriend Kubera (hoofdstuk 1). Jarasandha stemde hem met zijn ascese gunstig en wil hem de gevangen koningen offeren (hoofdstuk 2). Vyasa voorspelt Yudhishthira dat hij hem in een droom zal zien, op zijn stier, starend naar het zuiden (hoofdstuk 6).

In boek 4 · De wapens van de goden

De grote god met de drie ogen en de drietand, die de boog Pinaka draagt; hij heet ook Rudra, Sthanu, Bhava en Shankara. De rishi's klagen bij hem over Arjuna's ascese (hoofdstuk 3). Hij komt als Kirata, vecht met Arjuna, overwint hem, en geeft hem uit tevredenheid de Pashupata, met het verbod het overhaast op een mens los te laten (hoofdstuk 3). In de verhalen van Pulastya laat hij zich door tienmiljoen rishi's zien en lacht hij om de dans van de rishi Mankanaka (hoofdstuk 10). In het verhaal van Lomasha belooft hij Sagara zestigduizend zonen (hoofdstuk 12), en hij vangt de Ganga op met zijn voorhoofd, 'en daar lag ze als een snoer van parels' (hoofdstuk 12). Bij een offer van de goden grijpt hij het offerdier: 'Dit is mijn deel' (hoofdstuk 13). Als Arjuna de wapens laat zien, komt hij met zijn scharen (hoofdstuk 21).

Uit dat ei kwam Brahma, de Grootvader, de ene Prajapati, de heer van de schepselen, en met hem kwamen Suraguru, de leraar van de goden, en Sthanu, die ook Shiva heet.

De eerste keer, in Het woord Jaya (hoofdstuk één, boek 1)

In de verhalen

  1. Het woord JayaHoofdstuk één · boek 1
  2. De oorringen van de koninginHoofdstuk twee · boek 1
  3. De karning van de oceaan (treedt zelf op)Hoofdstuk vier · boek 1
  4. De roof van de amritaHoofdstuk vijf · boek 1
  5. De dode slangHoofdstuk zes · boek 1
  6. Er isHoofdstuk zeven · boek 1
  7. De delen van de godenHoofdstuk acht · boek 1
  8. De blinddoekHoofdstuk veertien · boek 1
  9. Vijf zonenHoofdstuk zestien · boek 1
  10. Het toernooiHoofdstuk twee · boek 2
  11. VaranavataHoofdstuk drie · boek 2
  12. Vijf keer (treedt zelf op)Hoofdstuk vijf · boek 2
  13. De verbrande wagenHoofdstuk vijf · boek 2
  14. Het schotHoofdstuk zeven · boek 2
  15. Vijf Indra's (treedt zelf op)Hoofdstuk acht · boek 2
  16. Het huwelijkHoofdstuk acht · boek 2
  17. Tilottama (treedt zelf op)Hoofdstuk tien · boek 2
  18. Manipura (treedt zelf op)Hoofdstuk elf · boek 2
  19. De koeherderinHoofdstuk elf · boek 2
  20. De gloeiende brahmaan (treedt zelf op)Hoofdstuk twaalf · boek 2
  21. Aan de rivierHoofdstuk dertien · boek 2
  22. De zaalHoofdstuk één · boek 3
  23. De zalen van de godenHoofdstuk één · boek 3
  24. De raad over JarasandhaHoofdstuk twee · boek 3
  25. De geboorte van JarasandhaHoofdstuk twee · boek 3
  26. Het mensenofferHoofdstuk drie · boek 3
  27. Dertien jaarHoofdstuk zes · boek 3
  28. Let op SahadevaHoofdstuk elf · boek 3
  29. De koperen potHoofdstuk twaalf · boek 3
  30. Ook jou nietHoofdstuk veertien · boek 3
  31. De dam is gebrokenHoofdstuk vijftien · boek 3
  32. Met zware hartenHoofdstuk vijftien · boek 3
  33. De oogzalf en de naaldHoofdstuk twee · boek 4
  34. Blijf staanHoofdstuk drie · boek 4
  35. Vier maandenHoofdstuk drie · boek 4
  36. De jagerHoofdstuk drie · boek 4
  37. De hoeders van de wereldHoofdstuk vier · boek 4
  38. De bliksem laat iets overHoofdstuk vijf · boek 4
  39. Het offer van de armeHoofdstuk tien · boek 4
  40. Het stof van KurukshetraHoofdstuk tien · boek 4
  41. De schoot van de aardeHoofdstuk tien · boek 4
  42. Het gezicht naar het oostenHoofdstuk elf · boek 4
  43. Wie wil er nog eten?Hoofdstuk elf · boek 4
  44. Ik heb hem verteerdHoofdstuk elf · boek 4
  45. De zestigduizendHoofdstuk twaalf · boek 4
  46. Een snoer van parelsHoofdstuk twaalf · boek 4
  47. Het altaar in zeeHoofdstuk dertien · boek 4
  48. Een witte bergHoofdstuk zeventien · boek 4
  49. Als een dienaarHoofdstuk twintig · boek 4
  50. Behalve onsterfelijkheidHoofdstuk twintig · boek 4
  51. Een mens is hun doodHoofdstuk eenentwintig · boek 4
  52. De aarde als wagenHoofdstuk eenentwintig · boek 4

Vet: Shiva treedt er zelf in op.