Personage
Hanuman
Ook: de zoon van de wind
Hanuman is een van de populairste goden van het hindoeïsme: de god van kracht en trouw, die de gedaante heeft van een vanara, een aapachtig wezen. Hindoes kennen hem uit het verhaal van Rama, de held van de Ramayana, aan wie hij zijn leven wijdt. In de Mahabharata, het andere grote epos van India, ligt hij als oude aap op een berg, met een staart die Bhima niet van zijn plaats krijgt, en blijkt hij de broer van Bhima, een van de vijf Pandava's.
Wie Hanuman is
Zijn vader is Vayu, de god van de wind; zijn moeder heet Anjana, en daarom heet hij ook Anjaneya, "zoon van Anjana". Een andere naam is Maruti, "zoon van Maruta" (de wind). Zijn eigen naam wordt uitgelegd als "met de kaak", naar een verhaal uit zijn jeugd: hij nam de zon voor een vrucht en sprong ernaartoe, waarop Indra, de koning van de goden, hem met zijn bliksem trof en zijn kaak brak. De goden schonken hem daarna bescherming tegen vuur en water en een lichaam zo hard als de bliksem.
Hanuman in de Ramayana
De Ramayana wordt traditioneel aan de dichter Valmiki toegeschreven. Rama, een prins en voor veel hindoes een gedaante van de god Vishnu, ziet zijn vrouw Sita geroofd worden door Ravana, de koning van Lanka. Hanuman helpt hem haar terug te vinden: hij springt over de oceaan, vindt Sita, steekt Lanka in brand en keert terug met nieuws. Later brengt hij een hele berg uit de Himalaya mee om Rama's gewonde broer Lakshmana te genezen.
De verering
Voor veel hindoes is Hanuman het voorbeeld van bhakti, toewijding aan een god. Mensen vragen hem om moed en om bescherming, en vooral in Noord-India wordt hij op dinsdag en zaterdag vereerd. Ook sporters kennen hem als beschermer: in de akhara's, de oefenplaatsen van Indiase worstelaars, staat vaak zijn beeld.
De bekendste lofzang op hem is de Hanuman Chalisa, "de veertig": een gedicht van veertig verzen dat Tulsidas in de zestiende eeuw schreef in het Awadhi, een taal uit Noord-India. Veel gelovigen kennen het uit het hoofd en zeggen het elke dag op.
Hanuman Jayanti viert zijn geboorte. In veel Noord-Indiase staten valt het op de volle maan van de maand Chaitra, in maart of april; elders in India valt het op andere dagen, want elke streek volgt een eigen kalender. Gelovigen gaan naar de mandir, de tempel, brengen offers en krijgen prasad, gewijd eten, mee naar huis.
Hanuman in Suriname
In Suriname is de verering van Rama en Hanuman sterk, en de Ramayana is voor veel hindoes een centrale tekst. Voor de huizen van vrome hindoes staan lange bamboestokken met vlaggetjes, een eer aan Hanuman.
De oude aap in de Mahabharata
De Pandava's, de vijf zonen van koning Pandu, leven met hun vrouw Draupadi in ballingschap. Eén van hen, Arjuna, is vertrokken naar de wereld van de goden. Bhima, de sterkste van de broers en een zoon van Kunti en van de windgod Vayu, gaat op zoek naar een geurige lotus die Draupadi wil hebben. Op de berg Gandhamadana raast hij door het woud, rukt bananenbomen uit en brult, en daar wordt een aap wakker die hem vriendelijk aankijkt. "Ik ben ziek, en ik sliep zo lekker." Hij waarschuwt Bhima: dit is het pad naar de wereld van de goden, en alleen siddha's, volmaakte wezens, komen verder.
Bhima wil erlangs. De aap zegt dat hij te oud is om op te staan en dat Bhima maar over hem heen moet springen of zijn staart opzij moet schuiven. Bhima springt niet over een wezen waarin hij het hoogste Zelf erkent, en hij noemt Hanuman, die in één sprong over de zee ging: "Mijn broer." Die aap, zegt hij, is beroemd uit de Ramayana, en hij is hem gelijk in kracht. Waarom hij Hanuman zijn broer noemt, zegt hij er niet bij. Dan grijpt hij de staart. Hij trekt met beide armen en krijgt hem niet omhoog. Zijn ogen rollen, het zweet breekt hem uit, en hij gaat met gebogen hoofd naast de aap staan.
Nu pas geeft de aap zich bekend. "Vayu, de wind die de wereld in leven houdt, heeft mij verwekt in de akker van Kesarin... Ik ben een aap, en ik heet Hanuman." Dat is dezelfde Hanuman waar Bhima het over had. Hij vertelt dat hij de vriend was van Sugriva, de koning van de apen, en Rama diende, "de zoon van Dasharatha", die Vishnu was in de gedaante van een mens. Aan Rama vroeg hij te mogen leven zolang het verhaal van Rama in de werelden wordt verteld. Rama zei ja. Dan wijst hij Bhima de weg naar het meer, dat vlakbij ligt.
Bhima vraagt om de gestalte waarin Hanuman over de zee sprong. Die kan hij niet meer tonen, want de wereld verloopt in vier tijdperken en dit is een tijd van verval. Hij vertelt hoe de dharma, de goede orde, in Krita, het eerste tijdperk, op vier benen staat en in elk volgend tijdperk één been verliest, tot Kali, dat binnenkort begint. Dan laat hij zich toch zien, zo groot als een tweede berg. Bhima sluit zijn ogen voor die glans. Hanuman wordt weer klein, omhelst zijn broer, en Bhima's vermoeidheid verdwijnt.
Hanuman herinnert hem eraan dat een kshatriya, een krijger, moet beschermen, met de zinnen in bedwang. Hij biedt aan Hastinapura, de stad van de Kaurava's, te verpletteren en Duryodhana, de neef die de Pandava's zoveel kwaad deed, gebonden af te leveren. Bhima weigert; hij wil alleen Hanuman's goedgezindheid. Hanuman belooft zijn brul bij de strijd groter te maken en kreten te laten horen "vanaf het vaandel van Arjuna". Dan is hij verdwenen.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
In de boeken van deze hervertelling tot nu toe komt Hanuman in één ontmoeting voor, die met Bhima, en in die ontmoeting noemen ze elkaar broer. Op Arjuna's vaandel stond al een aap, lang vóór deze ontmoeting: Arjuna krijgt van de god Varuna een wagen met op de vlaggenstok "een woeste hemelse aap", zonder naam. Pas Hanuman's belofte verbindt hem met dat vaandel. Dat Hanuman als god wordt vereerd, zeggen de boeken niet, en over een huwelijk of andere verhalen over hem zwijgen ze.
Veelgestelde vragen
Waarom noemt Bhima Hanuman zijn broer?
Het epos zegt "broer", niet "halfbroer", en legt het uit met de vader: Bhima is Kunti's zoon bij Vayu, en Hanuman zegt dat de wind hem verwekt heeft in de akker van Kesarin. Daarom spreekt de tekst van "de zoon van de wind tegen de zoon van de wind". Ze hebben dus dezelfde vader, maar een andere moeder.
Leeft Hanuman nog?
In de traditie geldt hij als chiranjivi, een onsterfelijke. Het epos sluit daarbij aan: Hanuman vraagt Rama te mogen leven zolang het verhaal van Rama wordt verteld, en hij vraagt Bhima aan niemand te zeggen dat hij hier woont.
Wordt Hanuman ook buiten India vereerd?
Ja, in Cambodja, Indonesië en Thailand, naast India. Op Java is hij een figuur in het schimmenspel, het wayang. Sommige geleerden denken dat de Apenkoning Sun Wukong uit de Chinese literatuur op hem teruggaat; dat is een hypothese, geen verering.
Is Hanuman getrouwd?
Volgens de meeste overleveringen leeft hij celibatair: hij is brahmachari, iemand die zich aan zelfbeheersing en onthouding houdt, en daarom noemen veel hindoes hem een voorbeeld van discipline. De Mahabharata zegt hierover niets.
Verder lezen
- Hanuman en Ramayana op de Nederlandse Wikipedia; uitgebreider in het Engels: Hanuman, Hanuman Chalisa en Hanuman Jayanti.
- Sranan. Cultuur in Suriname van Chandra van Binnendijk en Paul Faber, over de verering van Rama en Hanuman in Suriname.
- BhimaDe tweede van de vijf broers, de zoon van Kunti en de god van de wind.in 92 verhalen
- VayuDe god van de wind, de vader van Bhima, en ook van Hanuman: 'Vayu, de wind die de wereld in leven houdt, heeft mij verwekt' (hoofdstuk 18).in 33 verhalen
- RamaDe zoon van Dasharatha.in 6 verhalen
- SugrivaTwee broers, de koningen van de apen: 'Sugriva, de zoon van de zon, en Vali, de zoon van Indra'.in 7 verhalen
- ArjunaDe derde van de vijf broers, de zoon van Kunti en Indra.in 120 verhalen
- KesarinEen aap.in 1 verhaal
- GandhamadanaTen slotte kwam hij bij de berg Gandhamadana, en daar zag hij zijn vader Kashyapa, verzonken in ascese.in 16 verhalen
- Lankanu Sri LankaIk verbrandde heel Lanka, de stad van Ravana, met haar torens, wallen en poorten, en ik maakte daar mijn naam bekend en kwam terug.in 2 verhalen · ligging onzeker
Uit de boeken
Een aap, de zoon van Vayu, de wind, en daarmee een broer van Bhima. Oud en ziek ligt hij in het bananenwoud op het pad naar de wereld van de goden en verspert hij Bhima de weg (hoofdstuk 17). Bhima kan zijn staart niet optillen. Dan vertelt hij wie hij is: de vriend van Sugriva, die over de zee sprong om Sita te vinden en Lanka verbrandde, en die van Rama mocht leven 'zolang het verhaal van Rama in de werelden verteld wordt' (hoofdstuk 18). Hij legt Bhima de vier tijdperken uit, laat hem de gestalte zien die hij had toen hij over de zee sprong, en leert hem de dharma van de standen. Hij biedt aan de zonen van Dhritarashtra te doden; in plaats daarvan belooft hij in de strijd Bhima's brul groter te maken en vanaf het vaandel van Arjuna kreten te laten horen die de vijanden het leven benemen. 'Zeg aan niemand dat ik hier woon' (hoofdstuk 18).
Toen zei de zoon van de wind tegen de zoon van de wind: 'Ik ben een aap.
In de verhalen
- De staartHoofdstuk achttien · boek 4
- Een tweede bergHoofdstuk achttien · boek 4
- Koningen vragen nietHoofdstuk achttien · boek 4