Divali
Divali, ook geschreven als Diwali of Deepavali, is het lichtjesfeest van de hindoes. Het woord komt uit het Sanskriet en betekent "een rij lichtjes". In huizen, tempels en straten branden dan kleine olielampjes. In 2026 valt Divali op zondag 8 november. In Nederland, Suriname en India vieren miljoenen mensen het feest, de een rond het gezin, de ander met een hele stad vol vuurwerk. Deze site vertelt de Mahabharata opnieuw, het grote Indiase epos over een koningshuis dat zichzelf verwoest; dat epos kent Divali niet.
Wat Divali is
Voor veel hindoes staat Divali voor de overwinning van het licht op de duisternis en van het goede op het kwade: licht op duisternis, wijsheid op onwetendheid, hoop op angst. Het feest heet ook een nieuw begin. Huizen worden schoongemaakt en deuren en ramen worden opengezet, met lampjes erbij, om de godin Lakshmi te ontvangen. Zo kunnen mensen weer met een schone lei beginnen. De gebruikelijke groet is "Shubh Divali", gelukkig lichtjesfeest.
Het lampje zelf heet een diya: een klein schaaltje van gebakken klei, gevuld met olie of ghee, de geklaarde boter, met een katoenen lontje. Een diya wordt in elke ruimte van het huis neergezet. Daarnaast branden mensen kaarsen en elektrische lichtjes, en versieren ze de vloer bij de deur met een rangoli, een patroon van gekleurd poeder of bloemblaadjes.
Wanneer valt Divali?
Divali volgt de hindoekalender, een maankalender, en valt op de nacht van de nieuwe maan, de Amavasya. Waar een maand begint, verschilt per kalender: in de ene valt Divali aan het eind van de maand Ashvin, in de andere midden in Kartik. Omdat de maanmaanden niet precies passen in ons zonnejaar, schuift de datum elk jaar: 4 november in 2021, 1 november in 2024, 20 oktober in 2025, en 8 november in 2026. In Nederland kan een gemeenschap een dag eerder of later vieren; de tempel of de Hindoe Raad meldt het. De vijfdaagse viering begint twee dagen eerder.
De vijf dagen
In India duurt het feest vijf dagen. De dagen verschillen per streek, en dus ook wat ze betekenen; hier de volgorde zoals Nederlandse bronnen haar geven.
- Dhanteras, twee dagen voor de nieuwe maan, draait om rijkdom. Veel mensen kopen dan goud of zilver.
- Chotti Divali, de kleine Divali, de veertiende dag. Huizen krijgen rangoli's en diya's. Op deze dag hoort de overwinning van Krishna op Narakasura, een kwaadaardige koning; in Zuid-India heet de dag Naraka Chaturdashi en is hij de kernochtend van het feest.
- Lakshmi Puja, in de donkerste nacht, is in grote delen van Noord-India de hoofddag. Een puja is een eredienst met gebeden en offergaven; hier voor Lakshmi. In Bengalen, Odisha en Assam wordt in die nacht Kali vereerd, de godin die het kwaad overwint, en in Gujarat begint met Divali het nieuwe jaar.
- Padwa, de dag erna. Veel hindoes vieren dan Govardhan Puja: Krishna tilde de berg Govardhan op om dorpelingen te beschermen tegen de regen. Anderen koppelen de dag aan de kroning van koning Vikramaditya of aan koning Bali.
- Bhai Dooj, het feest van broer en zus.
Waarom steken mensen lampen aan? De verhalen
Er is niet één verhaal. Welk verhaal een gezin vertelt, hangt af van streek en traditie, en vaak vertellen mensen er meer dan één.
Het bekendste is dat van Rama. Rama is de held van de Ramayana, een tweede groot Indiaas epos. Hij leefde veertien jaar in ballingschap; tijdens die jaren werd zijn vrouw Sita ontvoerd door Ravana, de koning van de rakshasa's, en hij streed om haar terug te winnen. Daarna keerde hij terug naar zijn stad Ayodhya, waar de inwoners de stad met duizenden diya's verlichtten. Dit verhaal hoort bij de Ramayana.
Een tweede verhaal gaat over Lakshmi, de godin van licht, schoonheid, rijkdom en voorspoed, voor veel hindoes de gemalin van Vishnu, de god die de wereld in stand houdt. Volgens de overlevering rees ze op toen de goden en hun rivalen de oceaan karnden, en koos ze Vishnu tot partner. Bij Lakshmi Puja nodigen gezinnen haar in huis. Andere verhalen noemen koning Bali, die in gehoorzaamheid aan Vishnu over de onderwereld mocht regeren, of de overwinning van Krishna op Narakasura; voor veel hindoes is Krishna een andere gedaante van Vishnu. Ook sikhs en jaina's, aanhangers van twee andere religies uit India, vieren Divali, met eigen verhalen.
Divali in India
In India wordt Divali veel groter gevierd dan in Nederland: met open deuren en lichtjes aan de huizen, met rijkdom en nieuwe aankopen op Dhanteras, met zoetigheid die huis aan huis wordt rondgebracht en 's avonds met vuurwerk. Steeds meer mensen willen het feest in eenvoud vieren, met handgemaakte kleilampjes.
Divali in Suriname en Nederland
Hindoes in Suriname zijn voor het grootste deel Hindoestanen: nakomelingen van contractarbeiders die tussen 1873 en 1916 uit Brits-Indië kwamen. Divali is er sinds 2010 een nationale feestdag, en op het Onafhankelijkheidsplein in Paramaribo brandt een week lang de Suriname Dia, een grote diya. Veel Nederlandse hindoes hebben Surinaamse wortels; hun aantal wordt geschat op tweehonderdduizend tot tweehonderdvijftigduizend.
In Nederland is Divali vooral een feest thuis, niet in de tempel. Gezinnen bidden en eten samen, meestal zonder priester, en bij zonsondergang gaan de diya's aan. De meeste hindoes vieren niet alle vijf de dagen, maar een avond met gebed, lichtjes, zoetigheid en een vegetarische maaltijd met de familie. Hoe men het precies doet, verschilt per gemeenschap en gezin. Divali is geen officiële feestdag; leerlingen kunnen wel afwezigheid aanvragen op school. Op de donkerste dag steken mensen een lampje aan, legde een jongere uit het bestuur van de Dew Mandir in Den Haag in 2025 uit aan Omroep West: ideaal gesproken zou je dat elke dag doen, maar omdat dat niet lukt, gebeurt het op de donkerste dag.
Wat de boeken dragen
De boeken tot en met boek 4 vertellen geen Divali: het feest, de lichtjesnacht en Lakshmi Puja staan er niet in. Wel staan er namen die ook in de verhalen over Divali voorkomen. Of het dezelfde figuren zijn, leggen de boeken niet vast.
Lakshmi. In de boeken heet zij Shri, "de godin van geluk en glans", en soms Lakshmi. Bij de karning van de oceaan in het eerste boek komt ze tevoorschijn, in het wit gekleed, en stijgt ze op naar de goden. In de zaal van Indra, de koning van de goden, zit ze naast hem. Lomasha, een rishi, vertelt Yudhishthira, de oudste van de vijf Pandava's, hoe Shri de asura's verliet, de oude rivalen van de goden, en naar de goden ging. Vyasa, de dichter van het epos, zegt dat Draupadi, de vrouw van de vijf broers, Shri zelf is.
Rama. Rama, de zoon van Dasharatha, komt in de vier boeken kort voor. Lomasha vertelt hoe Vishnu als zijn zoon werd geboren om Ravana te doden, en hoe Parashurama, een andere Rama, in Ayodhya Rama op de proef stelde en zijn vuur verloor. Hanuman, de aap die Rama diende, vertelt Bhima hoe Sita werd geroofd en teruggewonnen. Een terugkeer met lampen staat er niet bij, en een eigen verhaal van Rama vertellen de vier boeken nog niet.
Naraka en Bali. Arjuna zegt tegen Krishna dat hij de asura Naraka heeft gedood, de zoon van de Aarde. Een andere Naraka, een daitya en zoon van Diti, wordt volgens een verhaal in boek 4 door Vishnu van zijn lichaam gescheiden; zijn beenderen liggen als een witte berg. Naraka en Bali, de zoon van Virochana, staan ook in de zaal van Varuna. Van Bali vertellen de goden in boek 4 dat Vishnu hem "in de gedaante van een dwerg" uit de drie werelden verdreef.
Licht. Arjuna stijgt in de wagen van Indra naar de hemel van de goden. Daar schijnt geen zon en geen maan, en ook geen vuur: alles straalt er met een eigen licht, dat met goede daden verdiend is. De lichten die hij vanaf de aarde als sterren ziet, klein als lampjes omdat ze zo ver weg zijn, zijn de mensen die goed gedaan hebben, zegt zijn wagenmenner Matali.
Veelgestelde vragen
Waarom steekt men een diya aan?
Volgens de Hindoe Raad is het lampje meer dan versiering: een diya aansteken is het ontsteken van inzicht en zelfbewustzijn, de reis van onwetendheid naar kennis. Daarnaast hebben de verhalen hierboven elk hun eigen reden, van Rama's terugkeer tot Lakshmi's bezoek.
Vieren alleen hindoes Divali?
Nee. Ook sikhs en jaina's vieren het in deze dagen, en in Suriname is het een feestdag voor het hele land.
Wat wordt er tijdens Divali gegeten?
Er wordt veel traditionele zoetigheid gemaakt en uitgedeeld aan familie en buren. In Nederland is de maaltijd op de hoofdavond meestal vegetarisch.
Verder lezen
- Divali, Lakshmi, Ramayana en Hindoeïsme in Nederland op de Nederlandse Wikipedia.
- Divali 2025: maandag 20 oktober, Hindoe Raad Nederland.
- Een lint van lichtjes tijdens Diwali, Wereldmuseum Rotterdam.
- Diwali of Divali? Het lichtjesfeest in Nederland en Suriname, Kennisdomein.
- Hindoes vieren Divali: "In Nederland doen we dat thuis met ons gezin", Omroep West.
- Divali 2026, met de datum en de vijf dagen.
- Diwali en Govardhan Puja op de Engelse Wikipedia, over de verschillen per streek.
- Op deze site: Shri, Rama, Sita, Hanuman, Vishnu en Krishna.