Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Personage

Shri

Ook: Lakshmi

Met Divali, in oktober of november, gaat in veel hindoehuizen de deur open voor het licht van de lampjes: Lakshmi, de godin van geluk en voorspoed, wordt verwacht. In de late winter leren kinderen in Odisha en Bengalen hun eerste letters schrijven onder de hoede van Sarasvati, de godin van kennis, muziek en taal. Het zijn twee van de meest vereerde godinnen van het hindoeïsme. In de Mahabharata heet Lakshmi meestal Shri, en komen ze allebei voor: Lakshmi stijgt op uit de oceaan, Sarasvati is een godin én een heilige rivier.

Lakshmi, ook Shri

Voor de meeste hindoes zijn Shri en Lakshmi twee namen voor dezelfde godin. Zij is de godin van licht, rijkdom en geluk, en ook van schoonheid, moed, vruchtbaarheid en liefde. Haar andere namen zijn Padma, de lotus, en Lokamata, moeder van de wereld. Ze wordt zittend of staand afgebeeld op een lotus, met een gouden huid, en rond haar staan vaak olifanten, tekens van kracht en vruchtbaarheid.

In de overlevering komt Lakshmi op uit de oceaan wanneer de goden en hun oude rivalen, de asura's, die karnen op zoek naar de amrita, de drank van onsterfelijkheid. Ze laat alle andere goden voorbijgaan en hangt een krans van bloemen om Vishnu, die ze erkent als haar eeuwige echtgenoot. In de overlevering is ze telkens bij hem als hij naar de aarde komt: als Sita bij Rama en als Rukmini bij Krishna. Het is een oude godin: in de Veda's, de oudste heilige teksten, staat shri voor voorspoed en geluk, en later verschijnt ze als een godin met een eigen lofzang. In Zuid-India, bij de volgelingen van Vishnu, kent men haar in drie gedaanten: Sridevi, de geestelijke kracht, Bhudevi, de stoffelijke wereld, en Nila Devi, een derde gemalin. Ze geldt daar ook als bemiddelaar tussen Vishnu en zijn vereerders.

Lakshmi Puja met Divali

Op de donkerste nacht van Divali, het lichtjesfeest, wordt Lakshmi vereerd met een puja, een eredienst met gebeden en offergaven. In grote delen van Noord-India is dat de hoofddag van het feest. In Gujarat begint met Divali ook het nieuwe jaar. Huizen worden schoongemaakt, deuren en ramen blijven open en overal branden lampjes, zodat de godin binnen kan komen en geluk meebrengt. Het is een familiefeest: gezinnen houden samen de puja, meestal voor Lakshmi. In 2026 valt Divali op zondag 8 november. Hoe het feest verder verloopt, staat bij Divali. Buiten Divali heeft ze eigen dagen. Op vrijdag houden gelovigen de Vaibhav Lakshmi Vrata, een gelofte om voorspoed te vragen, en in de nacht van de volle maan in het najaar wordt ze bedankt voor de oogst. Ook tijdens Navaratri, het feest van de Godin, wordt Lakshmi vereerd; zie Durga en Navaratri.

Sarasvati, de godin van het woord

Sarasvati is de godin van kennis, kunst en muziek, en ook van taal en schrift. Op haar beelden houdt ze een vina vast, een snaarinstrument met twee klankkassen, en soms een bundel palmbladeren, het teken van de geschreven kennis. Haar rijdier is een zwaan en ze draagt vaak wit, de kleur van zuiverheid. Zij wordt de moeder van de Veda's genoemd; wat die zijn, staat bij de Veda's. In veel overleveringen is ze de gemalin van Brahma, de schepper in de trimurti naast Vishnu en Shiva; in andere is ze zijn dochter, en voor shakta's, hindoes die de Godin als hoogste werkelijkheid vereren, is ze de Godin zelf.

Vasant Panchami

Voor Sarasvati is er een eigen feest, Vasant Panchami, de "vijfde dag van de lente", ook Saraswati Puja genoemd. Het valt op de vijfde dag van de wassende maan in de maand Magha, aan het eind van januari of in februari. In 2027 is dat op 11 februari. Het feest hoort ook bij Kamadeva, de god van de liefde, en in sommige streken vereren mensen op deze dag Shiva en Parvati. Mensen dragen geel en eten geel voedsel, de kleur van de mosterdbloesem die dan bloeit. In tempels en op scholen worden beelden van haar in het geel gekleed en vereerd; in West-Bengalen organiseren de meeste scholen een Saraswati Puja voor hun leerlingen. In Punjab dragen mensen geel, eten gele rijst en laten kinderen vliegers op. Ook tijdens Navaratri wordt ze geëerd, op de laatste dagen. Tijdens Durga Puja in Bengalen staan zij en Lakshmi naast Durga, samen met Ganesha en Kartikeya; zie Durga en Navaratri.

De rivier Sarasvati

Sarasvati is ook een rivier, en daar begon de godin: in de Veda's is ze eerst een riviergodin, en later groeit ze uit tot de godin van kennis en taal. Het woord betekent ongeveer "rijk aan meren en poelen". In de Rigveda, de oudste Veda, stroomt ze tussen de Yamuna in het oosten en de Sutlej in het westen, in het noordwesten van India. Later droogde ze uit, zoals ook de Mahabharata zegt, en geleerden denken aan het bed van de huidige Ghaggar-Hakra, al is dat betwist. Voor veel hindoes is ze nog altijd heilig: ze geloven dat ze onzichtbaar bij Prayagraj samenvloeit met de Ganga en de Yamuna, op een plek die Triveni Sangam heet, een heilige plaats voor pelgrims (zie tirtha).

Wat de boeken tot nu toe vertellen

In de boeken van deze hervertelling komt Shri in het wit op uit de oceaan bij de karning en gaat ze naar de goden; de asura's willen om haar vechten, tot een god hen misleidt, en een krans kent het epos daar niet. De koningsvrouw Draupadi, de vrouw van vijf broers, heet Shri zelf, en haar schoonmoeder Kunti wenst haar toe dat ze voor haar mannen mag zijn wat Shri voor haar echtgenoot Narayana is. Als de asura's de dharma laten varen, verlaat Shri hen; zo legt een ziener de ballingen uit waarom ze langs de tirtha's trekken, heilige plaatsen langs rivieren en meren. Sarasvati is zo'n plaats: wie in haar baadt, "schudt zijn kwaad van zich af". Het epos opent met een buiging voor haar, "de godin van het woord".

Veelgestelde vragen

Wat betekenen de vier armen van Lakshmi?

Ze worden gelezen als de vier doelen van het menselijk leven: dharma, de goede orde, artha, welvaart, kama, liefde, en moksha, bevrijding. Rijkdom is dus maar een van de vier.

Welke godin hoort bij welke god?

Lakshmi bij Vishnu, Sarasvati bij Brahma en Parvati bij Shiva. Samen heten de drie godinnen de Tridevi. Veel shakta's zien ze als gedaanten van de ene Godin. Over Parvati staat meer bij Shiva.

Waarom wordt Brahma zo zelden vereerd?

In een verhaal uit de purana's nam Brahma bij een offer een tweede vrouw, Gayatri, omdat zijn eerste vrouw te laat kwam. Zij vervloekte hem. In de Skanda Purana is die eerste vrouw Sarasvati en mag hij nog maar één dag per jaar worden vereerd; in de Padma Purana heet ze Savitri en wordt hij alleen nog in Pushkar vereerd.

Hoe begint een kind met leren?

In Odisha beginnen kinderen van vier of vijf jaar op Vasant Panchami met hun opleiding, in een ritueel dat Vidyarambha heet, "het begin van het leren". In Bengalen heet het Haate-Khori. Veel gezinnen laten het kind dan de eerste woorden schrijven of samen muziek maken.

Verder lezen

Over de twee godinnen, de rivier en het lentefeest van Sarasvati:

Uit de boeken

In boek 2 · De leerjaren

De godin van geluk en glans. In het verhaal van Vyasa is zij de vrouw bij de bron van de Ganga wier tranen gouden lotussen worden. Shiva wijst haar aan als de vrouw van de vijf Indra's in de wereld van de mensen, en zij wordt geboren als Draupadi (hoofdstuk 8).

In boek 3 · Het dobbelspel

De godin van geluk en glans. Ze zit in de zalen van Indra en Kubera (hoofdstuk 1). Yudhishthira vergelijkt Draupadi met haar (hoofdstuk 8), en Vidura zegt dat Draupadi Shri zelf is (hoofdstuk 11).

In boek 4 · De wapens van de goden

De godin van geluk en glans, die ook Lakshmi heet. Draupadi wenst dat ze Arjuna beschermt (hoofdstuk 3). Met haar grote ogen is Damayanti 'als Shri', zegt de koningin-moeder van de Chedi's (hoofdstuk 8). 'Shri, de godin van geluk en glans, ging naar de goden', zegt Lomasha (hoofdstuk 11).

Daarna kwam Lakshmi tevoorschijn, de godin van geluk en glans, in het wit gekleed; daarna Sura, de godin van de wijn; daarna het witte paard, Uchchaihshravas; en daarna Kaustubha, de hemelse edelsteen die Vishnu op zijn borst draagt.

De eerste keer, in De karning van de oceaan (hoofdstuk vier, boek 1)

In de verhalen

  1. De karning van de oceaanHoofdstuk vier · boek 1
  2. De delen van de godenHoofdstuk acht · boek 1
  3. ShakuntalaHoofdstuk negen · boek 1
  4. TapatiHoofdstuk vijf · boek 2
  5. Vijf Indra's (treedt zelf op)Hoofdstuk acht · boek 2
  6. Het huwelijkHoofdstuk acht · boek 2
  7. TilottamaHoofdstuk tien · boek 2
  8. De zalen van de godenHoofdstuk één · boek 3
  9. Wat heb je nog?Hoofdstuk acht · boek 3
  10. Wie verloor u eerst?Hoofdstuk negen · boek 3
  11. De Tijd heft geen stafHoofdstuk elf · boek 3
  12. Blijf staanHoofdstuk drie · boek 4
  13. Het lotusmeerHoofdstuk acht · boek 4
  14. De moedervlekHoofdstuk acht · boek 4
  15. Wie wil er nog eten?Hoofdstuk elf · boek 4

Vet: Shri treedt er zelf in op.