Holi en Phagwa
Holi is het lentefeest van de hindoes: een dag waarop mensen elkaar met kleurenpoeder en gekleurd water bedekken, zodat na afloop niemand meer van de ander te onderscheiden is. Onder Hindoestanen, de nakomelingen van contractarbeiders uit Brits-Indië die naar Suriname gingen, heet het feest Holi Phagwa of kortweg Phagwa. In 2027 valt het op maandag 22 maart. Het feest begint de avond ervoor met een vreugdevuur, Holika Dahan, en het verhaal daarachter gaat over een jongen, Prahlada, die in de vlammen niets overkwam.
Wanneer valt Holi?
De hindoekalender volgt de maan en onze kalender de zon, en daarom schuift de datum elk jaar. Holi valt rond de volle maan van de maand Phalguna, aan het eind van de winter: meestal in maart, soms eind februari. De avond ervoor is de Holika Dahan. Welke dag een gemeenschap kiest, meldt de eigen tempel of organisatie, en soms verschilt het van streek tot streek met een dag.
Ook wanneer het nieuwe jaar begint, hangt van de kalender af. In sommige kalenders begint de maand Chaitra de dag na Holi en geldt die dag als nieuwjaar; in andere begint het jaar pas twee weken later. In Hindoestaanse kring wordt Phagwa vaak als nieuwjaar gevierd.
Holika Dahan: het vuur van de avond ervoor
Op de avond voor de kleuren steken mensen een groot vreugdevuur aan. In de weken ervoor halen buurten hout en geld op, en huishoudens brengen maaltijden en zoetigheid mee. Het is ook een religieuze handeling: er is een gebed, puja genoemd, en een offerande die een pandit, de priester, verricht. Zingend lopen mensen rondjes om de brandstapel, en rond het vuur wordt gezongen en gebeden. Wat er op de brandstapel ligt, verschilt: in Bihar zijn dat gedroogde koeienvlaaien, hout van bepaalde bomen en graan van de nieuwe oogst. In sommige streken en gemeenschappen wordt een pop van Holika meeverbrand. Het vuur herinnert aan het verhaal hieronder en geldt als teken van de overwinning van het goede op het kwade.
Prahlada en Holika
Het verhaal zoals de overlevering het vertelt, kent drie hoofdpersonen. Hiranyakashipu was een asura, een van de oude rivalen van de goden. Hij had van de god Brahma een gunst gekregen die hem bijna onoverwinnelijk maakte, werd een tiran en eiste dat iedereen hem aanbad, zijn eigen familie niet uitgezonderd. Alleen zijn eigen zoon Prahlada weigerde: die bleef Vishnu vereren, de god die de wereld in stand houdt.
Hiranyakashipu wilde zijn zoon laten doden. Zijn zus Holika kreeg een mantel waarin vuur haar niet kon deren, en zij ging met de jongen op haar schoot in een brandstapel zitten. Maar de mantel ging op Prahlada over. Holika verbrandde, Prahlada bleef ongedeerd. Daarna verscheen Vishnu in de gedaante van Narasimha en doodde de koning. Het vreugdevuur herdenkt de brandstapel.
Er bestaan ook andere verhalen over de herkomst van het feest, zoals dat van Krishna en Radha hieronder. Holika is niet overal dezelfde figuur: in de ene overlevering is zij de zus van de koning, in de andere zijn tante, en gemeenschappen verschillen in hoe zij over haar denken.
Kleuren en water
Op de ochtend na het vuur begint het feest van de kleuren. Mensen gooien gekleurd poeder naar elkaar, gulal of abir genoemd, en sprenkelen gekleurd water. Kinderen doen mee, grootouders ook; waar het kan, komen buren en vreemden erbij. Meedoen is vrijwillig en gebeurt met respect: wie geen kleur op zich wil, wordt er niet mee bestreken. Er wordt gezongen en gedanst en veel gegeten. De groet is "Subh Holi!", gelukkig Holi. Wie het feest voor het eerst meemaakt, kan het best bij iemand die het kent aansluiten.
Krishna en Radha in Braj
In Braj, de streek rond Vrindavan in het noorden van India waar volgens de overlevering Krishna opgroeide, is Holi een feest van liefde en toewijding. In Vrindavan duurt het feest zestien dagen, met puja voor Radha en Krishna. Krishna is voor veel hindoes een gedaante van Vishnu; Radha is zijn grote liefde. Het verhaal gaat dat Krishna, die donker van huid was, op voorstel van zijn moeder Radha's gezicht een kleur gaf, en dat spel wordt als de oorsprong van Holi gezien. In Barsana is er de "Lathmar Holi": vrouwen slaan voor de lol met stokken naar mannen, die zich met schilden beschermen.
Phagwa in Suriname en Nederland
Hindoestanen brachten het feest mee naar Suriname, waar het nu een nationale feestdag is; ook in Guyana en Trinidad en Tobago is het een feestdag, en in de Caraïben heet het feest Phagwah of Phagwa. Hindoestaans is een herkomstgroep, geen geloof: de meeste Hindoestanen in Suriname zijn hindoe, een kleinere groep is moslim of christen. Meer over de migratie en de gemeenschap staat op hindoeïsme. Hoe mensen in Suriname zelf in tempel en gezin het feest vieren, beschrijft deze pagina niet; daarvoor ontbreekt een bron die we hebben kunnen lezen.
In Nederland is Holi, samen met Krishna Janmashtami en Divali, een van de feesten die het meest algemeen worden gevierd, door Hindoestanen en door hindoes uit India en andere landen. De bekendste viering is die in Den Haag, in een openbaar park, met zang, dans, optredens en Surinaams en Indiaas eten. Daarnaast houden tempels en organisaties in andere steden eigen vieringen; wie wil meedoen, kijkt op hun eigen website of de datum en de plaats bekend zijn. Divali, het hindoeïstische lichtjesfeest van de herfst, heeft een eigen pagina: Divali.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
Holi, Holika en de brandstapel staan niet in de boeken van deze hervertelling tot nu toe. Prahlada wel, een paar keer: hij is de zoon van Hiranyakashipu, zelf een vorst van de asura's, en de vader van Virochana. Vidura noemt hem in de zaal van het dobbelspel als voorbeeld van iemand die eerlijk moet antwoorden, en Draupadi laat hem zijn kleinzoon raad geven over vergeven of je vuur laten zien. Zijn vroomheid jegens Vishnu en de vlammen komen er niet in voor. Het epos vertelt andere verhalen over hem dan het feest.
Veelgestelde vragen
Mag ik meedoen als ik geen hindoe ben?
Bij veel vieringen wel. De viering in Den Haag is voor iedereen toegankelijk, met bezoekers van alle leeftijden en herkomst. Volgens de organisatoren staan de kleuren voor gelijkheid en verbondenheid, en lost het poeder verschillen tussen mensen op. Meedoen blijft vrijwillig; wie niet wil, kijkt gewoon toe, en wie wil meedoen, vraagt even of de ander dat ook wil.
Wat trek ik aan?
Witte kleren, want daarop komen de kleuren het best uit. Kleren die vies mogen worden zijn dan ook de beste keus, want poeder en water laten sporen na. Neem bij een openbare viering de aanwijzingen van de organisatie over kleding en kleurpoeder serieus.
Wie vieren Holi in Nederland?
Hindoestanen, die het feest als Phagwa kennen, en hindoes uit India en andere landen. Het CBS telde in 2024 ongeveer 200.000 Hindoestanen in Nederland, maar zij vormen een herkomstgroep: niet iedereen daarbinnen is hindoe, en niet elke hindoe in Nederland is Hindoestaans.
Wat betekenen de kleuren?
Een veelgehoorde uitleg is dat wit vrede brengt, rood liefde en vruchtbaarheid, geel wijsheid en leven, en oranje vuur en geduld. Mensen leggen het verschillend uit, en veel gezinnen kennen meer dan één verhaal.
Verder lezen
- Holi-Phagwa en Hindoestanen op de Nederlandse Wikipedia.
- Holi op de Engelse Wikipedia, met de gebruiken per streek.
- Holi Phagwa 22 maart 2027, Weet wat je viert.
- Feestdagen hindoes, Beleven.
- Holi Phagwa in het Zuiderpark in Den Haag, 070 Online.
- Hindoestanen gooien met kleurpoeder en parfum, Omroep West.
- Op deze site: hindoeïsme, Divali, Prahlada, Hiranyakashipu, Vishnu en Krishna.