Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Hindoeïsme

Het hindoeïsme is de godsdienst van de hindoes: ongeveer 1,2 miljard mensen (2020), van wie ongeveer 95 procent in India woont. Het hindoeïsme als geheel heeft geen stichter; het is gegroeid uit veel tradities naast elkaar, al kennen latere bewegingen, zoals de Arya Samaj en de Hare Krishna-beweging, er wel een. Hindoes zelf noemen hun traditie vaak sanatana dharma, de eeuwige dharma. De Mahabharata, het Indiase epos over een koningshuis dat zichzelf ten onder brengt en dat deze site in het Nederlands opnieuw vertelt, is voor hindoes een heilige tekst.

Een naam van buiten

Het woord hindoe komt van Sindhu, de oude naam van de Indus: de Perzen noemden de bewoners van het gebied aan die rivier zo. In de negentiende eeuw werd "hindoeïsme" de verzamelnaam voor de godsdiensten van Indiase oorsprong. Veel hindoes kiezen daarom liever hun eigen naam. Die is ouder dan de negentiende eeuw: sanatana dharma staat al in de Manusmriti, een oud wetboek. Wat dharma is, staat op een eigen pagina.

De heilige teksten

Hindoes verdelen hun geschriften in twee soorten. Shruti, "wat gehoord is", zijn de teksten die zieners van oudsher hebben gehoord: de Veda, de vier oudste verzamelingen, en de upanishads, de gesprekken over het Zelf en de hoogste werkelijkheid. Smriti, "wat herinnerd wordt", is al het andere: de twee grote epen, de Mahabharata en de Ramayana, de purana's, oude overleveringen over de goden, en de dharmashastra's, wetboeken zoals de Manusmriti. De Veda geldt als het meest gezaghebbend, en veel hindoes zien hem als tijdloos: niet door mensen gemaakt, maar gehoord.

Vier stromingen

Het hindoeïsme kent geen kerk en geen leergezag voor iedereen. Het wordt meestal ingedeeld in vier grote stromingen, naar de god of de opvatting die centraal staat.

De vaishnava's vereren Vishnu, of een van zijn nederdalingen, als de hoogste god, en leggen de nadruk op bhakti, toewijding. Krishna en Rama zijn voor hen de bekendste gedaanten van Vishnu; de Hare Krishna-beweging hoort bij deze stroming. De shaiva's vereren Shiva als hoogste god, vaak in de vorm van de linga, een zuil die hem voorstelt; deze stroming is sterk in Zuid-India en Sri Lanka. De shakta's vereren de Godin, Devi, als de hoogste macht, in gedaanten als Durga en Kali. De smarta's, ten slotte, zien de goden als vormen van één Allerhoogste en kiezen een persoonlijke godsvorm; ze vereren onder anderen Ganesha, Shiva, Vishnu en de zonnegod Surya.

De goden en de ene werkelijkheid

Een hindoe vereert vaak één god uit een grote schare, en toch spreken veel hindoes van één werkelijkheid achter alle goden: het brahman, de hoogste werkelijkheid, die in alles aanwezig is en er tegelijk boven uitgaat. Niet te verwarren met de brahmaan, een priester. De goden zijn dan vormen waarin die werkelijkheid zich laat kennen. Hoe ze gedacht wordt, verschilt per stroming: als een persoon, Vishnu of Shiva of de Godin, die ook voor de gelovige een eigen persoon blijft, of, in de advaita-traditie, als het ene wezen waarin alle onderscheid verdwijnt.

In de trimurti, een indeling uit de purana's, staat Shiva voor de ontbinding aan het eind van een tijdperk, naast Brahma als schepper en Vishnu als onderhouder. Voor shaiva's is Shiva de hoogste god, die schept, onderhoudt en ontbindt; voor vaishnava's geldt dat van Vishnu. Krishna is voor veel hindoes een nederdaling van Vishnu, een avatara.

Wat hindoes geloven over de dood, volgt uit hun kijk op daden. Elke daad heeft een vrucht, karma, en die vrucht rijpt in dit leven of in een volgend: wie sterft, wordt opnieuw geboren. Het doel is moksha, de bevrijding uit die kringloop; hoe men haar bereikt, verschilt per stroming. Meer staat bij karma en wedergeboorte.

Wat hindoes doen

Het hart van de dagelijkse godsdienst is de puja, de verering. Bij een murti, een beeld waarin de god aanwezig is, offert men bloemen, wierook, een vlam en voedsel. Thuis is de puja eenvoudig; in een mandir, de hindoetempel, is ze uitgebreider en leidt een priester haar. In India deed in 2019 en 2020 57 procent van de hindoes dagelijks puja, en 65 procent had gebaad in een heilige rivier zoals de Ganga.

Het jaar kent zijn feesten: Divali, het lichtjesfeest, Janmashtami voor Krishna's geboorte en Mahashivaratri voor Shiva. Een pelgrimstocht naar een heilige plaats heet een tirtha-yatra; wat daarbij hoort, staat bij tirtha. De samskara's, de levensrituelen, begeleiden een mens van voor de geboorte tot de crematie; meestal noemt men er zestien. Ook de indeling in standen hoort bij wat hindoes beleven en bediscussiëren.

Hindoes in India, Suriname en Nederland

In India woont de grote meerderheid: bij de volkstelling van 2011 was 79,8 procent van de bevolking hindoe. Nepal is het tweede land met een hindoemeerderheid.

Het hindoeïsme kwam in Suriname met de contractarbeiders die tussen 1873 en 1916 uit Brits-Indië werden aangevoerd. Hun nakomelingen heten Hindoestanen. In 2012 telde Suriname ruim 120.000 hindoes, de meesten van de traditionele richting en een kleinere groep van de Arya Samaj, een hervormingsbeweging uit de negentiende eeuw. Holi, in Suriname Phagwa genoemd, is er nationale feestdag.

Na de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 kwamen veel Surinaamse hindoes naar Nederland. De Nederlandse Wikipedia schat het aantal hindoes in Nederland op tussen de tweehonderdduizend en tweehonderdvijftigduizend, de meesten uit Suriname. Een kleiner deel heeft zijn wortels in India of elders. In Den Haag werd in 2019 een tempelcomplex geopend dat als het grootste van het Europese vasteland geldt. De Hindoe Raad Nederland is de overkoepelende organisatie waarmee de overheid overlegt. Meer over de Nederlandse hindoegemeenschap staat bij Krishna.

De Mahabharata en de Ramayana

De Mahabharata en de Ramayana zijn de twee grote epen van India. In de Ramayana, traditioneel van de dichter Valmiki, wint prins Rama zijn vrouw Sita terug van de koning van Lanka. De Mahabharata is een stuk langer. Beide epen horen bij de smriti en worden nog altijd voorgedragen, en in de Mahabharata staat de Bhagavad Gita, het gesprek tussen Krishna en Arjuna dat veel hindoes als een heilig boek op zichzelf lezen. Meer over het epos zelf staat bij Wat is de Mahabharata?.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

In boek 1, Het huis van de Kuru's, vertelt het epos hoe het zelf is ontstaan: de ziener Vyasa ordende de Veda en maakte de Mahabharata tot de vijfde Veda. Het wordt voorgedragen tijdens een offer waarin alle slangen verbrand moeten worden.

In boek 2, De leerjaren, noemt het epos Krishna een deel van Vishnu: Vishnu trok twee haren uit zijn lichaam, een witte en een zwarte, en de zwarte werd Krishna. In boek 3, Het dobbelspel, roept Draupadi, de vrouw van de vijf broers om wie het epos draait, voor de ogen van het hof om "Krishna! Vishnu! Hari! Nara!".

In boek 4, De wapens van de goden, komt Shiva zelf in beeld: in de gedaante van een jager daagt hij Arjuna uit en geeft hem daarna een wapen, een verhaal dat bij Shiva staat. De broers gaan op pelgrimstocht langs de tirtha's en klimmen de Himalaya op, en Yudhishthira, de oudste, beantwoordt de vraag wie een brahmaan is.

Veelgestelde vragen

Is het hindoeïsme een godsdienst of een levenswijze?

Allebei, zeggen hindoes. Sanatana dharma omvat de leer, de gebruiken en de manier van leven. Er is geen vaste geloofsbelijdenis en geen centraal gezag. Wat voor de ene hindoe de kern is, zoals de puja thuis of een gelofte aan een god, kan voor een ander een kleinere rol spelen.

Is een hindoe hetzelfde als een Hindoestaan?

Nee. Hindoe is een godsdienst, Hindoestaan de naam voor de nakomelingen van de contractarbeiders uit Brits-Indië die naar Suriname kwamen. De meeste Hindoestanen zijn hindoe, maar ongeveer een op de vijf hangt een andere godsdienst aan, vooral de islam of het christendom. En niet elke hindoe is Hindoestaan: er zijn ook hindoes uit India, Sri Lanka en Nepal.

Hoe oud is het hindoeïsme?

Een beginjaar is er niet. De oudste hymnen van de Rigveda stammen volgens de meeste geleerden uit de tijd tussen 1500 en 1000 v.Chr., de upanishads zijn jonger, en de Mahabharata is ruwweg tussen 400 v.Chr. en 400 n.Chr. ontstaan. Het woord hindoeïsme is veel jonger en werd pas in de negentiende eeuw een gangbare verzamelnaam.

Aanbidden hindoes beelden?

Niet het beeld als steen of hout: een murti is de vorm waarin de god aanwezig is en zich laat zien. Daarom brengt men er offers en geldt het kijken naar het beeld, darshan, als een ontmoeting tussen gelovige en god.

Verder lezen