Ahimsa, vegetarisme en de koe
Ahimsa, Sanskriet voor "niet schaden", is de gedachte dat een mens geen levend wezen pijn hoort te doen. Voor veel hindoes speelt die gedachte een rol bij vegetarisch eten en bij de eerbied voor de heilige koe, naast de gewoonte van het gezin en de streek. Een regel die voor alle hindoes geldt, bestaat er niet.
Ahimsa: niet schaden
Het woord is opgebouwd uit himsa, "schade" of "geweld", en het ontkennende voorvoegsel a-. Ahimsa betekent in de eerste plaats: geen geweld in daden, woorden en gedachten. Het is een oud begrip. De Chandogya Upanishad, een van de oude filosofische teksten van het hindoeïsme, noemt ahimsa naast waarheidsliefde en vrijgevigheid onder de grondslagen van een goed leven. In het jaïnisme, een andere Indiase godsdienst, is ahimsa de centrale leer en wordt zij met uiterste strengheid beleefd. In het boeddhisme is het de eerste van de vijf voorschriften waar een leek zich aan houdt: niemand van het leven beroven.
De bekendste moderne pleitbezorger is Mahatma Gandhi (1869 tot 1948), de leider van de Indiase onafhankelijkheidsbeweging. Hij groeide op met het principe en maakte er een vorm van politiek verzet van: protest zonder geweld, waarbij niet eens werd gescholden. Daarmee werd ahimsa ook buiten India bekend. Gandhi zelf zag het jaïnisme als de godsdienst die ahimsa het diepst had uitgewerkt.
Hoeveel hindoes zijn vegetarisch?
Het Pew Research Center, een Amerikaans onderzoeksbureau, sprak in 2019 en 2020 bijna dertigduizend volwassen Indiërs. Van de hindoes zei 44 procent vegetarisch te zijn; nog een flink deel zei bepaalde soorten vlees te mijden. Dat zijn antwoorden van mensen over zichzelf, geen telling van wat ze eten. Bijna alle jaïnisten noemden zich vegetarisch, een strengere groep dan de hindoes. Een hindoe die geen vlees eet, doet dat uit overtuiging, uit gewoonte van het gezin of van de streek, of uit een mengsel daarvan.
Over rundvlees waren de ondervraagde hindoes in meerderheid duidelijk: 72 procent zei dat iemand die rundvlees eet, geen hindoe kan zijn. Dat betekent ook dat ruim een kwart er anders over denkt. Dat verschilt per landsdeel: in het zuiden zei de helft van de hindoes dat, in het noorden en midden 83 procent. In Kerala, in het zuidwesten, wordt veel rundvlees gegeten.
Waarom vegetarisch, en waarom niet altijd
Veel vegetarische hindoes noemen ahimsa als reden: vlees eten zien zij als onnodig geweld. Het woord onnodig telt, want niet iedereen trekt de grens op dezelfde plek, en de gewoonte van een gemeenschap weegt vaak even zwaar als de leer. Aanhangers van Vishnu, een van de grote goden van het hindoeïsme, zijn vaker vegetarisch dan andere hindoes. Een centraal gezag dat voorschrijft wat een hindoe eet, bestaat niet.
Wat vegetarisch in India betekent
In India betekent vegetarisch meestal lacto-vegetarisch: geen vlees en geen vis, wel melk en zuivel. Veel Indiërs rekenen ook ei tot het niet-vegetarische, dus een vegetarisch gerecht is vaak zonder ei. Strengere gemeenschappen, zoals de jaïnisten, mijden bovendien ui en knoflook, omdat die in hun opvatting onrust brengen of de zuiverheid aantasten.
De koe
Voor veel hindoes is de koe een moederfiguur: ze geeft melk en zorgt voor haar kalf. In de verhalen leeft ze ook als goddelijke koe: Kamadhenu, "de koe van overvloed", de moeder van alle koeien en bron van welvaart. Melk is dagelijks voedsel en ook onderdeel van rituelen, bijvoorbeeld bij de ingang van een nieuw huis. Krishna, een god die veel hindoes vereren, groeide volgens de overlevering op bij koeherders; zijn beelden tonen hem vaak met koeien, die naar zijn fluit luisteren. Meer over die jeugd staat op Krishna.
Er zijn aanwijzingen dat in het oude India ook rundvlees werd gegeten. Rond het jaar 200 na Christus gold het slachten van dieren voor voedsel breed als een vorm van geweld tegen levende wezens en werd het een religieus en sociaal taboe. Hoe dat te duiden is en hoe de eerbied voor de koe zich ontwikkelde, bespreken historici nog steeds.
In India verbieden veel deelstaten het slachten van koeien, niet alle. De grondwet vraagt de staat in artikel 48 te streven naar zo'n verbod, maar de wetten maken de deelstaten zelf; in Kerala en West-Bengalen bestaat geen beperking. Over die wetten wordt in India stevig gediscussieerd.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
Koeien komen in de boeken vooral voor als gift aan brahmanen, de priesters en geleerden. De wijze Vasishtha bezit de koe Nandini, die elke wens vervult, en wie haar steelt, wordt vervloekt. Bij een groot feest krijgen tienduizend brahmanen onder meer vlees van everzwijn en hert, en de vijf Pandava-broers eten in hun ballingschap wat het woud geeft, ook wild. Koning Ushinara beschermt een duif tegen een havik en weegt zijn eigen vlees tegen het lichaam van de duif af; de havik en de duif blijken goden in vermomming. Een leefregel om geen vlees te eten vertellen de boeken tot nu toe niet.
Veelgestelde vragen
Is ahimsa hetzelfde als pacifisme?
Ahimsa gaat verder dan oorlog weigeren, want ze betreft ook woorden en gedachten, en ze sluit in de hindoetraditie niet alle geweld uit. Een krijger of koning, een kshatriya, heeft volgens zijn dharma de plicht te beschermen en soms te strijden. De klassieke teksten, ook die van het epos, verschillen van mening over wat ahimsa vraagt bij oorlog en zelfverdediging.
Waarom eten veel hindoes geen rundvlees?
Omdat de koe voor hen een moederfiguur is, die melk geeft en daarom niet gedood hoort te worden. Dat geldt niet voor alle hindoes: in Kerala bijvoorbeeld wordt veel rundvlees gegeten. Waar het wel taboe is, speelt naast het geloof vaak ook de gewoonte van het gezin mee.
Wordt de koe als god vereerd?
Ze krijgt in elk geval gebeden. Op Gopashtami, een feestdag eens per jaar, krijgen koeien gebeden en eerbetoon, een puja in het klein. Of de koe zelf goddelijk is, ziet de een anders dan de ander; voor veel hindoes is ze vooral de moeder die geeft.
Wat zet ik op tafel voor hindoegasten?
Vraag het liever vooraf aan het gezin dan dat je het aanneemt, want vegetarisch betekent in de ene keuken iets anders dan in de andere. Gerechten zonder vlees en vis zijn een veilige start, en ook ei laten sommige gezinnen liever weg. Bij strenge gemeenschappen kunnen ui en knoflook een bezwaar zijn.
Verder lezen
Deze bronnen gaan dieper in op het begrip, het eten, de koe en de wetgeving.
- Ahimsa, Mahatma Gandhi en Jaïnisme op de Nederlandse Wikipedia.
- Religion in India: Tolerance and Segregation, Pew Research Center: vegetarisme en rundvlees onder hindoes, jaïnisten en sikhs.
- Ahimsa op de Engelse Wikipedia, met de rol in hindoeïsme, jaïnisme en boeddhisme.
- Vegetarianism in India en Cattle in religion and mythology op de Engelse Wikipedia.
- Cattle slaughter in India op de Engelse Wikipedia, over de wetgeving per staat.
- Op deze site: hindoeïsme, Krishna, dharma, puja, brahmaan, Nandini, Vasishtha en Ushinara.