Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Puja, aarti en de mandir

Een puja is de manier waarop veel hindoes een god of godin vereren: met bloemen, wierook, licht en voedsel, bij een beeld of op een plek waar de god wordt aangeroepen. Het kan een paar minuten duren, aan een klein altaar in de woonkamer, of een uur, in een mandir, een hindoetempel, onder leiding van een priester. Het woord betekent zoiets als eerbetoon.

Wat is een puja?

Bij een puja ontvangt de gelovige de god als gast. In het huis of de tempel staat een murti, een beeld of afbeelding waarin de god aanwezig is. De god laat zich erin zien. Elke blik op de murti is daarom een ontmoeting, darshan genoemd: de gelovige ziet de god, en de god ziet de gelovige.

De stappen verschillen per streek, gezin en stroming, maar in grote lijnen lopen ze zo:

  • Aanroepen. De god wordt uitgenodigd, met een gebed of een mantra, een korte heilige formule. Meer daarover staat op mantra.
  • Baden, zalven en bloemen. De murti wordt symbolisch gewassen en gezalfd, bijvoorbeeld met sandelhoutpasta, en krijgt verse bloemen.
  • Wierook en licht. Een brandend wierookstokje vult de ruimte met geur. Een vlam wordt voor de god rondgedraaid: de aarti, hieronder beschreven.
  • Voedsel. Gekookte rijst, fruit of zoetigheid wordt aangeboden.

Na afloop wordt het aangeboden voedsel prasad, zegening in de vorm van eten: de aanwezigen delen en eten het samen.

Een puja hoeft niet uit alle stappen te bestaan. Wie weinig tijd heeft, steekt een lampje aan en legt een bloem neer; dat is ook een puja. Er is geen centraal gezag dat de volgorde voorschrijft. Meestal doet de gelovige de puja zelf, soms met een priester erbij, en niet elke puja heeft een beeld nodig: een vuur voor Agni, de god van het vuur, kan ook.

De aarti: de lamp en het lied

De aarti is het deel van de puja waarin een vlam voor de god wordt rondgedraaid, met de klok mee. Het lampje staat op een schaaltje, meestal van koper of messing, en brandt met een katoenen pit in ghee, olie of kamfer. Terwijl de vlam beweegt, zingen de aanwezigen een lofzang op de god. Er is een aarti voor alle goden samen, en veel gemeenschappen hebben eigen liederen voor een bepaalde god of godin.

Daarna wordt de vlam naar de gelovigen gebracht. Zij houden hun handen even boven het vuur, voelen de warmte en brengen de handen naar het voorhoofd. In een tempel gebeurt dit meestal minstens twee keer per dag. Bij de Ganga, de heilige rivier, in de bedevaartsplaats Haridwar wordt zo 's avonds de rivier zelf vereerd, met lampjes op het water: dat staat op tirtha.

Puja thuis

In veel hindoegezinnen is er een plek voor de god in huis: een kastje, een plank of een hoekje met een of meer murti's en afbeeldingen. Welke goden er staan, verschilt per gezin en per stroming; een veelgekozen god is Ganesha, de olifantskoppige god die obstakels wegneemt, over wie je meer leest op Ganesha. Veel hindoes doen er dagelijks een puja: in India deed in 2019 en 2020 57 procent van de hindoes dat, en meer cijfers staan op hindoeïsme.

De mandir

De mandir is de hindoetempel. Het hart ervan is de garbhagriha, een kleine, donkere binnenruimte waar de belangrijkste murti staat. Het gebouw verschilt sterk van streek tot streek: in Noord-India hebben tempels vaak torens die op een granaatappel lijken, in het zuiden rijk versierde poorttorens.

In een tempel leidt meestal een priester, een pujari, de puja. De priester verzorgt de murti en brengt de offers van de gelovigen over aan de god. Veel tempels houden meerdere keren per dag een eredienst. Na afloop zet de priester soms een stip van gekleurd poeder op het voorhoofd van de bezoekers en deelt prasad uit.

Op bezoek in een mandir

Wie een mandir betreedt, doet de schoenen uit; dat is een teken van respect. Kijk gerust toe: de Sri Shiv Mandir in Rotterdam en de Haagse Hindoetempel ontvangen ook bezoekers van buiten de gemeenschap, onder wie schoolklassen en studenten. Over kleding, hoofdbedekking en openingstijden beslist elke tempel zelf; vraag het bij de ingang of kijk op de website van de tempel.

Mandirs in Nederland

Veel Surinaamse hindoes, nakomelingen van contractarbeiders uit Brits-Indië, richtten in Nederland tempels op. De Sri Shiv Mandir in Rotterdam, rond 1980 begonnen in de kelder van een voormalig magazijn, geldt als de oudste tempel die Surinaamse hindoes hier oprichtten. De meeste bezoekers hebben Surinaams-Hindoestaanse wortels; er komen ook Indiërs en Nederlanders.

In 2019 opende in Den Haag, na tien jaar bouwen, de Haagse Hindoetempel, die geldt als de grootste hindoetempel van het Europese vasteland. De gemeenschap betaalde hem zelf. Naast gebeden zijn er activiteiten zoals bijeenkomsten voor ouderen, en de tempel staat naast een sikhtempel en een krishnatempel.

Over hindoes in Nederland, onder wie de gemeenschap rond de Krishna-tempel in Den Haag, lees je meer op Krishna en hindoeïsme.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

De boeken vertellen over het yajna, het vuuroffer: priesters werpen offergaven in het vuur, met mantra's. Yudhishthira, de oudste van de vijf Pandava-broers, brengt in Indraprastha het grote offer waarmee hij tot opperkoning wordt gewijd, met rijk offerloon voor de priesters. In het woud brengt zijn huispriester Dhaumya de offers voor de broers in ballingschap. Het epos noemt wel tempels van de goden, als plaats in de stad, maar beschrijft er geen puja. Hoe de puja zich tot dat vuuroffer verhoudt, bespreken geleerden nog.

Veelgestelde vragen

Hoe zien hindoes het beeld in de tempel?

Voor veel hindoes is de god in de murti aanwezig, en vereren zij de god, niet het hout of de steen. Het beeld wordt daarom verzorgd, gekleed en gevoed, zoals je een gast ontvangt. Niet elke stroming werkt met beelden: de Arya Samaj, een hervormingsbeweging met aanhang onder Surinaamse hindoes, wijst beeldenverering af.

Wat offeren hindoes in de tempel?

Meestal gaat het om gewone gaven: bananen, bloemen, wierook, gekleurd poeder en geld. Wat iemand meebrengt, verschilt per tempel en per gelegenheid.

Waarom luiden bezoekers een bel?

Veel mandirs hebben een klok of bel bij de ingang. Bezoekers trekken eraan bij binnenkomst en bij vertrek, als eerbetoon aan de goden.

Moet ik prasad aannemen?

Prasad is het eten of de zoetigheid die eerst aan de god is aangeboden en daarna aan de aanwezigen wordt uitgedeeld. Het wordt aangeboden als gebaar van gastvrijheid en zegening; een klein hapje aannemen past daarbij. Heb je een dieet, zeg het dan vooraf tegen je gastheer.

Verder lezen

Deze bronnen gaan dieper in op de onderdelen, de tempel en de tempels in Nederland.