Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Begrip

dharma

Dharma is de orde waaraan iemand gebonden is: de orde van de wereld, van een stand of van een huis, en wat iemand binnen die orde hoort te doen. In de Mahabharata, het Sanskrietepos van India over de oorlog tussen twee takken van één koningshuis, vragen de personages zich steeds af wat de dharma van hen eist: van een koning tegenover zijn onderdanen, van een man tegenover zijn belofte, en van iedereen wanneer die verplichtingen elkaar in de weg zitten. "Plicht", "recht", "wet" en "deugd" dekken elk maar een deel van het woord, en daarom blijft het in deze hervertelling onvertaald. Onderaan deze pagina staat waar het woord in de boeken valt, verhaal voor verhaal.

Met een hoofdletter is Dharma een god, "de god van de dharma" en de vader van Yudhishthira, de oudste van de vijf Pandava's. Hij heeft een eigen pagina, Dharma; wat hieronder volgt gaat over het begrip.

Wat dharma in het epos doet

Het epos legt de dharma niet in één regel vast. Het laat zien hoe het woord valt, en de personages verstaan het niet allemaal hetzelfde.

Als wat bij je stand hoort. Een brahmaan, een priester en geleerde, heeft een andere dharma dan een kshatriya, een krijger en koning. Bhima, de sterkste van de vijf broers, weigert aan de heer van de yaksha's, halfgoddelijke wezens, toestemming te vragen voor een bloem: "Koningen vragen niet. Dat is de eeuwige dharma, en de dharma van de kshatriya geef ik nooit op." Hanuman, een aap die net als Bhima een zoon van de wind is, zegt hem later hetzelfde van de andere kant: "Jouw dharma, zoon van Kunti, is die van de kshatriya: beschermen." Zie de dharma van de kshatriya's en standen.

Als wat men elkaar verschuldigd is. Toen Draupadi, de vrouw van de vijf broers, in de speelzaal van de Kuru's, het koningshuis van Hastinapura, door haar haren werd meegesleurd, liet ze de oudere mannen in de zaal een vraag over de dharma stellen: mocht haar man haar inzetten nadat hij zichzelf al had verloren? Niemand antwoordde. Bhishma, de oudste en meest geziene man van het huis, zei: "Wat een sterke man in de wereld dharma noemt, dat noemen de anderen dharma wanneer het erop aankomt." Vidura, de wijze raadgever, zei dat de dharma in die zaal werd gekweld.

Als iets wat je niet altijd kunt zien. Het epos kent er een vaste formule voor: "de dharma is subtiel". Yudhishthira zegt het tegen Drupada, de koning van Panchala, die bezwaar maakt tegen één vrouw voor vijf broers: "De dharma is subtiel, koning. We kennen haar loop niet." Draupadi en Bhishma gebruiken de zin ook in de speelzaal. Zie de dharma is subtiel.

Als tegenpool van het onrecht. In het eerste boek komen de dharma en haar tegendeel zelfs als personen voor: Adharma, het onrecht, wordt geboren toen de schepselen elkaar uit honger begonnen te verslinden, en zijn vrouw is de moeder van rakshasa's, mensenetende nachtwezens. Zie Adharma.

Dharma, voorspoed, verlangen en bevrijding

Al op de eerste bladzijden somt de verteller op wat het epos bevat: alles wat er te weten valt over dharma, over artha, de voorspoed, en over kama, het verlangen. Later noemt hij ook de vierde, moksha, de bevrijding uit de kringloop van geboorte en dood. Samen heten ze de vier levensdoelen, in het Sanskriet purushartha.

  • Dharma: wat juist is en wat je verschuldigd bent.
  • Artha: voorspoed: bezit, macht, een rijk om te beschermen. Voor een koning hoort dat bij zijn werk.
  • Kama: verlangen, genot, liefde. Kama is ook de naam van de god van de liefde, die met zijn pijlen treft.
  • Moksha: de bevrijding uit de kringloop van geboorte en dood.

Volgens de geschiedschrijving komen de eerste drie doelen uit de oudste laag van de Indiase literatuur en werd moksha later toegevoegd, in de upanishads, de oude leerteksten over het Zelf. De Dharmashastra's, de teksten over recht en gedrag, en epen als de Mahabharata presenteren als eerste alle vier als doelen van één leven.

Bhima legt de doelen in het vierde boek uit aan zijn broer Yudhishthira, die in het woud is blijven zitten. Een man die alleen de dharma volgt, zegt hij, weet niet waar hij voor dient. Zijn regel voor de dag: 's morgens de dharma, 's middags de voorspoed, 's avonds het verlangen. Yudhishthira neemt het niet aan: hij kiest, zoals het vierde boek hieronder vertelt, de dharma. Zie levensdoelen, kama en moksha; de vier levensfasen staan onder levensfasen.

Waar het woord vandaan komt

Dharma komt van de Sanskrietwortel dhr, "vasthouden, dragen, ondersteunen": een dharma is iets wat draagt en vaststaat. In het Pali, de taal van de oudste boeddhistische teksten, luidt het woord dhamma. Het woord werd ruimer naarmate de tijd verstreek. In de vroegste Vedische godsdienst draaide dharma vooral om het offerritueel; later kwamen gedrag en recht erbij. De Dharmasutra's, die vanaf ongeveer 600 v.Chr. werden opgeschreven, en de latere Dharmashastra's regelen standen en levensfasen, straf, huwelijk, erfenis en de plichten van de koning. De Mahabharata komt uit dezelfde eeuwen en praat met die teksten mee.

Svadharma, standen en de eeuwige dharma

In de hindoeïstische traditie heeft iedereen zijn eigen dharma: svadharma, de plicht die bij jou past, naar je stand en je levensfase. De teksten kennen vier standen, in het Sanskriet varna's, elk met een eigen dharma: de brahmanen onderwijzen en offeren, de kshatriya's beschermen, de vaishya's, boeren en handelaars, werken de grond en drijven handel, en de shudra's dienen de anderen. Dat is het schema van de teksten. In het leven van alledag speelt de jati, de kaste waarin je geboren bent, een veel grotere rol: de varna beschrijft iemand in zeer algemene termen, de jati zegt veel over zijn plaats in de samenleving. Of iemands stand door geboorte of door gedrag wordt bepaald, is ook in het epos een open vraag; het antwoord dat Yudhishthira in het vierde boek geeft, staat bij de brahmaan.

Daarnaast bestaat de sanatana dharma, de eeuwige dharma, die geen stand of persoon kent. Veel hindoes noemen hun traditie zo: een eeuwige orde zonder stichter. De uitdrukking is ouder dan de moderne tijd (ze staat al in de Manusmriti, een Dharmashastra uit de eerste tot derde eeuw), maar werd in de negentiende eeuw een gangbare zelfaanduiding, ook als alternatief voor het woord "hindoe", dat van oorsprong Perzisch is. Tegenwoordig valt het woord ook in politieke debatten. In het epos legt Hanuman Bhima de vier tijdperken uit: in het eerste gold de eeuwige dharma, en stond de dharma op vier benen; in het laatste, het kali-tijdperk, staat ze nog op één.

Dharma buiten het epos

Het woord is ook van andere religies. In het boeddhisme betekent dharma de leer van de Boeddha en de werkelijkheid waar die leer naar wijst; in het jaïnisme de leer van de tirthankara's, de grote leraren van die traditie. Op de vlag van India, aangenomen op 22 juli 1947, staat in het midden de Ashoka-chakra, het "wiel van de wet", ontleend aan de zuilen van koning Ashoka. Die liet rond 250 v.Chr. zijn edicten over geweldloosheid en religieuze tolerantie op zuilen en rotsen zetten, en gebruikte daarin het woord dharma, in een algemene betekenis van zedelijk leven.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

De site vertelt het epos in boeken. De eerste twee boeken zijn samen het Adi Parva, het eerste van de achttien parva's, de grote delen van het epos; het derde boek is het Sabha Parva met het begin van het Vana Parva, het boek van het woud, en het vierde boek is het grootste deel van dat Vana Parva. Zie lezen voor de boeken zelf.

Boek 1. De verteller Sauti noemt de dharma bij de inhoud van het epos, en Yudhishthira heet "een grote boom van dharma". De brahmaan Mandavya wordt onschuldig aan een paal gezet en vraagt de god Dharma waarom. Die antwoordt dat hij als kind een insect op een grasspriet prikte. Mandavya vindt de straf te zwaar en bepaalt dat een daad van iemand onder de veertien geen kwaad is. Hij vervloekt de god, die daarom als Vidura wordt geboren, in de dienende stand van de shudra's. Later verwekt Dharma bij Kunti, de moeder van de Pandava's, Yudhishthira.

Boek 2. Dhrishtadyumna, Drupada's zoon, zegt Yudhishthira's formule na: "De wegen van de dharma zijn subtiel." Ook valt in dit boek de zin dat een huispriester de drie doelen van het leven moet kennen, dharma, voorspoed en verlangen.

Boek 3. Yudhishthira verliest bij het dobbelspel zijn rijk, zijn broers, zichzelf en Draupadi. Bhima ligt vast "in de strik van de dharma": zijn eerbied voor zijn oudere broer houdt hem tegen. En als Draupadi's kleed wordt weggetrokken, zorgt de god Dharma dat er telkens een nieuw verschijnt.

Boek 4. Het boek begint in het woud met een ruzie over geduld, en dat is een gesprek over dharma. Draupadi vraagt Yudhishthira waarom zijn woede niet groeit, en vertelt hoe Prahlada, een asura, een van de oude rivalen van de goden, zijn kleinzoon Bali leerde dat vergeven en vuur elk hun tijd hebben. Yudhishthira antwoordt dat woede de wereld vernietigt en dat vergevingsgezindheid zelf dharma is. Als Draupadi zegt dat de Beschikker, die de schepselen hun lot toemeet, de mensen bestuurt als een houten pop, houdt hij vol: "Alleen de dharma is het vlot voor wie naar de hemel van de goden wil." Hij volgt de dharma niet om de vrucht ervan: "Een handelaar in dharma is de laagste van allen die over de dharma spreken." Draupadi komt terug op het handelen, want wie niets doet, gaat ten onder, en Bhima pleit, zoals hierboven staat, voor voorspoed. Yudhishthira kiest "de dharma, boven de onsterfelijkheid en boven het leven". Aan het slot van het boek stelt de slang Nahusha, een koning die door een vloek in een slang is veranderd, hem de vraag wie een brahmaan is; zijn antwoord staat bij de brahmaan.

Veelgestelde vragen

Is dharma hetzelfde als religie?

Nee. Dharma omvat gedrag, recht, plicht en wat iemand toekomt, en dus ruim meer dan geloof of ritueel. In de vroegste Vedische godsdienst draaide het vooral om het offer, maar later breidde het zich uit naar moreel, sociaal en juridisch gedrag. Het woord komt voor in het hindoeïsme, boeddhisme, jaïnisme en sikhisme; die worden samen de dharmische religies genoemd.

Is altijd duidelijk wat de dharma vraagt?

In het epos niet. Daarom zegt men er "de dharma is subtiel": ze laat zich niet in een regel vangen. Bhima noemt een dharma die jezelf en je vrienden kwelt "geen dharma, koning. Het is een ramp." Yudhishthira ziet het anders, en het epos laat beide stemmen staan.

Wat is dharma in het boeddhisme en bij Ashoka?

In het boeddhisme (Pali: dhamma) is dharma de leer van de Boeddha. Koning Ashoka, die zich volgens de overlevering na een bloedige oorlog tot het boeddhisme bekeerde, gebruikte het woord in zijn edicten in een bredere betekenis: zedelijk leven en geweldloosheid. In een tweetalig rotsedict bij Kandahar staat het Griekse woord voor vroomheid ernaast.

Waar valt het woord voor het eerst?

Op de eerste bladzijde van het eerste boek, in de opsomming van wat het epos bevat. Onder "Waar het woord valt" staan alle verhalen die het woord bevatten, met de zin waarin het voor het eerst klinkt.

Verwante begrippen

De woordenlijsten van de boeken leggen de woorden uit die in het epos naast dharma staan.

Waar het woord valt

Per boek de verhalen van deze hervertelling waarin het woord dharma voorkomt, met de zin waarin het voor het eerst valt en een link naar het verhaal. Bij elk nieuw boek wordt de lijst vanzelf aangevuld.

Boek 1 · Het huis van de Kuru's

  • De oude verhalen over dharma, de orde waaraan ieder gebonden is, en over voorspoed?

    Het woord Jaya · hoofdstuk één, 7 keer

  • De wereld kent vier tijdperken, de yuga's, die elkaar steeds opnieuw opvolgen, en in elk volgend tijdperk staat de dharma zwakker.

    Vijf meren van bloed · hoofdstuk één, 6 keer

  • Alle Veda's zullen in je stralen, en alle leerboeken over de dharma.'

    De oorringen van de koningin · hoofdstuk twee, 2 keer

  • Op een dag liet Bhrigu, die als geen ander trouw was aan zijn dharma, haar thuis en ging zijn wassingen doen.

    De getuige · hoofdstuk drie

  • Hij zei: 'De hoogste dharma van de mens, Ruru, de hoogste orde waaraan hij gebonden is, is het sparen van leven.

    Het halve leven · hoofdstuk drie, 3 keer

  • Het is een geluk dat je hart op de dharma is gericht.

    Shesha draagt de aarde · hoofdstuk vijf, 3 keer

  • Als jij de dharma vernietigt, zal de dharma jou vernietigen.

    De dode slang · hoofdstuk zes, 5 keer

  • Ik moet kiezen tussen zijn woede en een rechtvaardig man die tekortschiet in zijn dharma.

    Er is · hoofdstuk zeven, 3 keer

En nog in 34 andere verhalen van dit boek.

Boek 2 · De leerjaren

  • Hij verlangde naar die wapens, en ook naar zijn kennis van de dharma.

    De ring in de put · hoofdstuk één, 2 keer

  • Maar Drona, de kenner van de dharma, nam hem niet aan als leerling in het boogschieten.

    De kop van de vogel · hoofdstuk twee

  • 'Dat is de grootste van allen die de dharma hoog houden!'

    Het toernooi · hoofdstuk twee

  • Sahadeva leerde van Brihaspati, de leraar van de goden, de hele leer van de dharma, en hij bleef onder het gezag van zijn broers.

    De gurudakshina · hoofdstuk twee

  • Wie zich achter de dharma verschuilt en toch zware misdaden begaat, moet u net zo goed treffen, want de schijn van dharma bedekt zijn misdaden, zoals zwarte wolken een berg bedekken.

    De jakhals · hoofdstuk drie, 3 keer

  • Hij zal Bhishma eren, en Dhritarashtra, die de regels van de dharma kent, en hij zal hen en Dhritarashtra's zonen van alles voorzien.'

    Varanavata · hoofdstuk drie, 4 keer

  • Jij kent de dharma: doe dan wat hoort.

    Hidimbi · hoofdstuk vier, 7 keer

  • Onderweg bestudeerden ze de Rigveda en de andere Veda's, en ook de hulpwetenschappen van de Veda, en de leer van de dharma en van de staatskunst.

    Ekachakra · hoofdstuk vier

En nog in 22 andere verhalen van dit boek.

Boek 3 · Het dobbelspel

  • Dhaumya was er, en Yajnavalkya, en Parvata, en de grote muni Markandeya, en vele anderen: wijzen die de dharma kenden, die hun zinnen bedwongen en de Veda met alle wetenschappen die erbij horen beheersten.

    De zaal · hoofdstuk één

  • Toen alle Pandava's hem hadden geëerd, begon hij Yudhishthira te ondervragen over dharma, voorspoed en verlangen.

    De vragen van Narada · hoofdstuk één, 8 keer

  • 'Wat u over de dharma hebt gezegd, is juist en waar.

    De zalen van de goden · hoofdstuk één, 3 keer

  • Maar trouw aan de dharma zocht hij opnieuw wat goed zou zijn voor alle mensen.

    De boodschap van Pandu · hoofdstuk twee, 2 keer

  • Maar jij, Yudhishthira, die het opperkoningschap wilt, moet het niet door één maar door alles tegelijk verdienen: door de overwinning, door de bescherming van je volk, door dharma, door voorspoed en door beleid.

    De raad over Jarasandha · hoofdstuk twee, 2 keer

  • Zonder jullie drieën kan ik niet leven; ik zou zijn als een zieke die dharma, voorspoed en verlangen alle drie kwijt is.

    De snataka's · hoofdstuk drie, 2 keer

  • Het hart lijdt als de dharma wordt geschonden.

    Het mensenoffer · hoofdstuk drie, 5 keer

  • 'Dat u de dharma beschermt, zoon van Devaki, met de kracht van Bhima en Arjuna naast u, verbaast ons niet,' zeiden ze.

    Dertien dagen en nachten · hoofdstuk drie, 3 keer

En nog in 35 andere verhalen van dit boek.

Boek 4 · De wapens van de goden

  • Toch woonde hij in het woud, omdat het zijn dharma was, en liet hij alle genoegens achter.

    Een glimlach · hoofdstuk één, 5 keer

  • Bali vroeg eens zijn grootvader Prahlada, de vorst van de asura's, die alle leer over de dharma kende: 'Is vergevingsgezindheid beter, grootvader, of vuur?

    Waarom groeit je woede niet? · hoofdstuk één

  • Beter wie bij zijn eigen dharma blijft dan wie woedend is.

    De arts van beiden · hoofdstuk één, 2 keer

  • Niet door de dharma, niet door mildheid, niet door vergevingsgezindheid, oprechtheid of medelijden krijgt een mens in deze wereld het koningsgeluk.

    Een houten pop · hoofdstuk twee, 30 keer

  • 'Ik minacht de dharma niet, Yudhishthira,' zei Draupadi, 'en ik spreek er geen kwaad van.

    De boer en de regen · hoofdstuk twee

  • 'Ga de weg van het koningschap,' zei hij, 'de weg van de dharma, die goede mannen gaan.

    Geen man meer · hoofdstuk twee, 20 keer

  • Je hebt de dharma van de koningen gehoord, zoals Manu hem heeft verkondigd, en die is wreed, vol bedrog, en kent geen vrede: waarom vergeef je die kwaadaardige zonen van Dhritarashtra?

    De oogzalf en de naald · hoofdstuk twee, 8 keer

  • Na enige tijd dacht Yudhishthira, de koning van de dharma, terug aan wat de muni hem had opgedragen.

    Blijf staan · hoofdstuk drie, 2 keer

En nog in 52 andere verhalen van dit boek.

Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 644 keer in 175 verhalen. De lijst groeit met elk nieuw boek.

Verder lezen

Uit de boeken

Uit de woordenlijst van boek 2

De orde waaraan iemand gebonden is: de orde van de wereld, van een stand of van een huis, en wat iemand binnen die orde hoort te doen. Het woord blijft onvertaald, omdat 'plicht', 'recht' of 'deugd' er telkens maar een deel van dekken. Dharma met een hoofdletter is een god, de vader van Yudhishthira (hoofdstuk 3 en 5).

Uit de woordenlijst van boek 3

De orde waaraan iemand gebonden is: de orde van de wereld, van een stand of van een huis, en wat iemand binnen die orde hoort te doen. Het woord blijft onvertaald, omdat 'plicht', 'recht' of 'deugd' er telkens maar een deel van dekken. In dit boek wordt het woord zwaar belast: 'Men zegt dat de dharma het hoogste is in de wereld, en als wij haar beschermen, geeft zij ons vrede', zegt Draupadi (hoofdstuk 9), en Bhishma: 'Wat een sterke man in de wereld dharma noemt, dat noemen de anderen dharma' (hoofdstuk 9). Dharma met een hoofdletter is een god, de vader van Yudhishthira (hoofdstuk 9). Yudhishthira zelf heet 'de koning van de dharma' (hoofdstuk 13).

Uit de woordenlijst van boek 4

De orde waaraan iemand gebonden is: de orde van de wereld, van een stand of van een huis, en wat iemand binnen die orde hoort te doen. In dit boek wordt het woord van alle kanten bekeken. 'Alleen de dharma is het vlot voor wie naar de hemel van de goden wil', zegt Yudhishthira (hoofdstuk 2); 'Mildheid is de hoogste dharma', laat Damayanti zeggen (hoofdstuk 8); 'Koningen vragen niet', zegt Bhima, en de zin gaat verder: 'Dat is de eeuwige dharma' (hoofdstuk 18); 'De rakshasa's zijn de wortel van de dharma', zegt Yudhishthira tegen de rakshasa die hem wegdraagt (hoofdstuk 19). In het eerste tijdperk staat de dharma op vier benen (hoofdstuk 18). Zie de notitie De vier tijdperken.

dharma, Dharma en Yama

Met een kleine letter is dharma de orde waaraan iemand gebonden is: de orde van de wereld, van een stand of van een huis, en wat iemand binnen die orde hoort te doen (hoofdstuk 1 en 3). Het woord blijft onvertaald, omdat 'plicht', 'recht' of 'deugd' er telkens maar een deel van dekken.

Dharma met een hoofdletter is een god, 'de god van de dharma' (hoofdstuk 1). Hij kwam voort uit de rechterborst van Brahma (hoofdstuk 8). Hij bepaalde de straf voor iets wat Mandavya als kind had gedaan. Daarom vervloekt Mandavya hem, en zo wordt hij als Vidura geboren (hoofdstuk 13). Hij is ook de vader van Yudhishthira (hoofdstuk 16).

Ook Yama, de koning van de doden, heet in hoofdstuk 3 'Dharma'. Daar wordt hij als Dharmaraja aangesproken, koning van de dharma. Elders noemt het epos Yama en Dharma apart, als twee van de getuigen van wat een mens doet (hoofdstuk 9). Hoe die twee zich tot elkaar verhouden, zegt het epos in dit boek niet. Dit boek noemt hem op elke plaats zoals het epos hem daar noemt.

Waar het voorkomt

  1. Het woord JayaHoofdstuk één · boek 1
  2. Vijf meren van bloedHoofdstuk één · boek 1
  3. De oorringen van de koninginHoofdstuk twee · boek 1
  4. De getuigeHoofdstuk drie · boek 1
  5. Het halve levenHoofdstuk drie · boek 1
  6. Shesha draagt de aardeHoofdstuk vijf · boek 1
  7. De dode slangHoofdstuk zes · boek 1
  8. Er isHoofdstuk zeven · boek 1
  9. De man in de boomHoofdstuk zeven · boek 1
  10. BlijfHoofdstuk zeven · boek 1
  11. Vaishampayana begintHoofdstuk acht · boek 1
  12. Het meisje dat naar vis rookHoofdstuk acht · boek 1
  13. De last van de aardeHoofdstuk acht · boek 1
  14. De geslachtenHoofdstuk acht · boek 1
  15. De delen van de godenHoofdstuk acht · boek 1
  16. Het gandharvahuwelijkHoofdstuk negen · boek 1
  17. BharataHoofdstuk negen · boek 1
  18. De lijn van ManuHoofdstuk tien · boek 1
  19. KachaHoofdstuk tien · boek 1
  20. De putHoofdstuk tien · boek 1
  21. Het ashokabosHoofdstuk tien · boek 1
  22. De ouderdomHoofdstuk elf · boek 1
  23. Indra's vraagHoofdstuk elf · boek 1
  24. Vijf gouden wagensHoofdstuk elf · boek 1
  25. Het huis van PuruHoofdstuk elf · boek 1
  26. GangaHoofdstuk twaalf · boek 1
  27. De achtste zoonHoofdstuk twaalf · boek 1
  28. De gelofteHoofdstuk twaalf · boek 1
  29. ChitrangadaHoofdstuk dertien · boek 1
  30. De drie prinsessenHoofdstuk dertien · boek 1
  31. Het oudste kindHoofdstuk dertien · boek 1
  32. Mandavya aan de paalHoofdstuk dertien · boek 1
  33. De bloeiHoofdstuk dertien · boek 1
  34. De blinddoekHoofdstuk veertien · boek 1
  35. Het kind in het waterHoofdstuk veertien · boek 1
  36. De kransHoofdstuk veertien · boek 1
  37. Honderd pottenHoofdstuk veertien · boek 1
  38. Het hertHoofdstuk vijftien · boek 1
  39. De schuldHoofdstuk vijftien · boek 1
  40. De mantraHoofdstuk vijftien · boek 1
  41. Vijf zonenHoofdstuk zestien · boek 1
  42. De lenteHoofdstuk zestien · boek 1
  43. De ring in de putHoofdstuk één · boek 2
  44. De kop van de vogelHoofdstuk twee · boek 2
  45. Het toernooiHoofdstuk twee · boek 2
  46. De gurudakshinaHoofdstuk twee · boek 2
  47. De jakhalsHoofdstuk drie · boek 2
  48. VaranavataHoofdstuk drie · boek 2
  49. HidimbiHoofdstuk vier · boek 2
  50. EkachakraHoofdstuk vier · boek 2
  51. De grassprietHoofdstuk vier · boek 2
  52. Vijf keerHoofdstuk vijf · boek 2
  53. De verbrande wagenHoofdstuk vijf · boek 2
  54. TapatiHoofdstuk vijf · boek 2
  55. Blijf, als je kuntHoofdstuk zes · boek 2
  56. De smalle wegHoofdstuk zes · boek 2
  57. Het vuur in het waterHoofdstuk zes · boek 2
  58. Het vierde vuurHoofdstuk zes · boek 2
  59. Tranen van vuurHoofdstuk zes · boek 2
  60. De huispriesterHoofdstuk zes · boek 2
  61. Deel het samenHoofdstuk acht · boek 2
  62. De wapensHoofdstuk acht · boek 2
  63. Vier stemmenHoofdstuk acht · boek 2
  64. Waar Krishna isHoofdstuk negen · boek 2
  65. IndraprasthaHoofdstuk negen · boek 2
  66. TilottamaHoofdstuk tien · boek 2
  67. De koeien van de brahmaanHoofdstuk tien · boek 2
  68. UlupiHoofdstuk elf · boek 2
  69. ManipuraHoofdstuk elf · boek 2
  70. De krokodillenHoofdstuk elf · boek 2
  71. De gloeiende brahmaanHoofdstuk twaalf · boek 2
  72. De sarngaka'sHoofdstuk dertien · boek 2
  73. De zaalHoofdstuk één · boek 3
  74. De vragen van NaradaHoofdstuk één · boek 3
  75. De zalen van de godenHoofdstuk één · boek 3
  76. De boodschap van PanduHoofdstuk twee · boek 3
  77. De raad over JarasandhaHoofdstuk twee · boek 3
  78. De snataka'sHoofdstuk drie · boek 3
  79. Het mensenofferHoofdstuk drie · boek 3
  80. Dertien dagen en nachtenHoofdstuk drie · boek 3
  81. Agni in MahishmatiHoofdstuk vier · boek 3
  82. De wijdingHoofdstuk vier · boek 3
  83. De eerste eerHoofdstuk vijf · boek 3
  84. Het bezwaar van ShishupalaHoofdstuk vijf · boek 3
  85. De oude gansHoofdstuk vijf · boek 3
  86. Drie ogen en vier armenHoofdstuk zes · boek 3
  87. De bhulinga-vogelHoofdstuk zes · boek 3
  88. Het getal is volHoofdstuk zes · boek 3
  89. Een vriendschappelijk spelHoofdstuk zeven · boek 3
  90. Een wapen niet van ijzerHoofdstuk zeven · boek 3
  91. Het vriendschappelijke spelHoofdstuk acht · boek 3
  92. Een jakhals in uw huisHoofdstuk acht · boek 3
  93. Wat heb je nog?Hoofdstuk acht · boek 3
  94. Wie verloor u eerst?Hoofdstuk negen · boek 3
  95. Wat de sterke dharma noemtHoofdstuk negen · boek 3
  96. De derde gunstHoofdstuk tien · boek 3
  97. Een boot naar de overkantHoofdstuk tien · boek 3
  98. Slangen op je nekHoofdstuk tien · boek 3
  99. Eén worpHoofdstuk tien · boek 3
  100. Het veertiende jaarHoofdstuk elf · boek 3
  101. Let op SahadevaHoofdstuk elf · boek 3
  102. De schaduw van een palmHoofdstuk elf · boek 3
  103. De Tijd heft geen stafHoofdstuk elf · boek 3
  104. Een onderpandHoofdstuk twaalf · boek 3
  105. ModderHoofdstuk twaalf · boek 3
  106. De koperen potHoofdstuk twaalf · boek 3
  107. Een klein vuurHoofdstuk twaalf · boek 3
  108. Zolang ze zwak zijnHoofdstuk dertien · boek 3
  109. De zwakke osHoofdstuk dertien · boek 3
  110. De dijHoofdstuk dertien · boek 3
  111. KirmiraHoofdstuk dertien · boek 3
  112. Ook jou nietHoofdstuk veertien · boek 3
  113. Als ik in Dvaraka was geweestHoofdstuk veertien · boek 3
  114. Erger dan de doodHoofdstuk vijftien · boek 3
  115. Met zware hartenHoofdstuk vijftien · boek 3
  116. Een glimlachHoofdstuk één · boek 4
  117. Waarom groeit je woede niet?Hoofdstuk één · boek 4
  118. De arts van beidenHoofdstuk één · boek 4
  119. Een houten popHoofdstuk twee · boek 4
  120. De boer en de regenHoofdstuk twee · boek 4
  121. Geen man meerHoofdstuk twee · boek 4
  122. De oogzalf en de naaldHoofdstuk twee · boek 4
  123. Blijf staanHoofdstuk drie · boek 4
  124. De jagerHoofdstuk drie · boek 4
  125. De hoeders van de wereldHoofdstuk vier · boek 4
  126. Lampen in de verteHoofdstuk vier · boek 4
  127. De halve zetelHoofdstuk vijf · boek 4
  128. Door een spionHoofdstuk vijf · boek 4
  129. Een dag als een jaarHoofdstuk zes · boek 4
  130. De gouden ganzenHoofdstuk zes · boek 4
  131. De bode van de godenHoofdstuk zes · boek 4
  132. Vijf gelijke mannenHoofdstuk zes · boek 4
  133. Hij is er niet meerHoofdstuk zeven · boek 4
  134. Het halve kleedHoofdstuk zeven · boek 4
  135. Aan geen andere manHoofdstuk zeven · boek 4
  136. De moedervlekHoofdstuk acht · boek 4
  137. De wind als getuigeHoofdstuk negen · boek 4
  138. Het hart van de dobbelstenenHoofdstuk negen · boek 4
  139. De lege grasmatHoofdstuk tien · boek 4
  140. Het offer van de armeHoofdstuk tien · boek 4
  141. Het stof van KurukshetraHoofdstuk tien · boek 4
  142. De schoot van de aardeHoofdstuk tien · boek 4
  143. Vier windstrekenHoofdstuk elf · boek 4
  144. Het gezicht naar het oostenHoofdstuk elf · boek 4
  145. Wie wil er nog eten?Hoofdstuk elf · boek 4
  146. LopamudraHoofdstuk elf · boek 4
  147. De beenderen van DadhichaHoofdstuk twaalf · boek 4
  148. Het water is verteerdHoofdstuk twaalf · boek 4
  149. De zestigduizendHoofdstuk twaalf · boek 4
  150. Houd je tong in bedwangHoofdstuk dertien · boek 4
  151. De gelofte van de omhelzingHoofdstuk dertien · boek 4
  152. Het altaar in zeeHoofdstuk dertien · boek 4
  153. De twee bomenHoofdstuk veertien · boek 4
  154. Rama, RamaHoofdstuk veertien · boek 4
  155. Waarom zinkt de aarde niet?Hoofdstuk veertien · boek 4
  156. De wijsvinger van IndraHoofdstuk vijftien · boek 4
  157. Eén zoonHoofdstuk vijftien · boek 4
  158. De poort van KurukshetraHoofdstuk zestien · boek 4
  159. De havik en de duifHoofdstuk zestien · boek 4
  160. Achtmaal kromHoofdstuk zestien · boek 4
  161. Ik kan gaanHoofdstuk zeventien · boek 4
  162. De grote jujubeHoofdstuk zeventien · boek 4
  163. De geurige lotusHoofdstuk zeventien · boek 4
  164. Een tweede bergHoofdstuk achttien · boek 4
  165. Koningen vragen nietHoofdstuk achttien · boek 4
  166. Het uur van onze krachtHoofdstuk achttien · boek 4
  167. Een vuur onder asHoofdstuk negentien · boek 4
  168. Niet verderHoofdstuk negentien · boek 4
  169. De aanleidingHoofdstuk negentien · boek 4
  170. Het wiel van de TijdHoofdstuk twintig · boek 4
  171. Als een dienaarHoofdstuk twintig · boek 4
  172. Een mens is hun doodHoofdstuk eenentwintig · boek 4
  173. Het twaalfde jaarHoofdstuk tweeëntwintig · boek 4
  174. Het zesde deel van de dagHoofdstuk tweeëntwintig · boek 4
  175. Wie is een brahmaan?Hoofdstuk tweeëntwintig · boek 4