Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Plaats

Kurukshetra

Kurukshetra, het veld van Kuru, is de vlakte waar de oorlog van de Mahabharata wordt uitgevochten: achttien dagen lang, tussen de vijf Pandava's, de zonen van koning Pandu, en hun honderd neven, de Kaurava's, met alle vorsten van de aarde aan de ene of de andere kant. De oorlog groeit uit de nijd van Duryodhana, de oudste van de honderd, op de rijkdom van zijn neven, en uit het dobbelspel waarin Yudhishthira, de oudste van de vijf, zijn rijk verliest. Het veld heet naar Kuru, de stamvader van beide partijen, die het heilig heeft gemaakt door er ascese te beoefenen, een leven van strenge boetedoening.

Vijf meren van bloed

In het eerste hoofdstuk van het epos, waarin de verteller Sauti het hele verhaal al vooruit samenvat (het eerste hoofdstuk van boek 1 van deze hervertelling), ligt de slag bij Samantapanchaka, de heilige plaats van de vijf meren, een streek in het land van de Kuru's. Sauti vertelt hoe die naam ontstond. Lang voor de oorlog roeide Parashurama, Rama met de bijl, keer op keer de kshatriya's uit, de stand van de krijgers en koningen, en bij Samantapanchaka maakte hij vijf meren van hun bloed. De geesten van zijn voorouders verschenen en brachten hem tot bedaren, en op zijn verzoek werden de meren heilige badplaatsen. Toen later de legers van de Kaurava's en de Pandava's daar samenkwamen, sneuvelden ze allemaal op die ene plek, en zo werd de streek "heilig en lieflijk, en beroemd in de drie werelden": de wereld van de goden, de aarde en de onderwereld. Het epos zegt niet in zoveel woorden dat Samantapanchaka en Kurukshetra dezelfde plek zijn; op deze site staan ze als twee naburige plaatsen.

Een akshauhini is een volledig leger: 21.870 wagens, evenveel olifanten, 109.350 voetknechten en 65.610 paarden. Achttien daarvan stonden op het veld. Ook de afloop vertelt het eerste hoofdstuk al. Tien dagen voerde Bhishma, de grootoom van beide partijen, het leger van de Kaurava's aan; daarna vijf dagen Drona, de wapenleraar van de prinsen, twee dagen Karna, de vriend van Duryodhana, en een halve dag Shalya, de koning van Madra. Toen duurde het knotsgevecht tussen Duryodhana en Bhima, de sterkste van de vijf, nog een halve dag, en in de nacht die volgde werd het slapende kamp van de Pandava's overvallen.

Kurukshetra nu

Kurukshetra is een stad en een district in de Indiase deelstaat Haryana. De stad is het bestuurlijk centrum van het district; de Nederlandse Wikipedia noemt het district het gebied waar volgens de hindoetraditie de grote veldslag tussen de Kaurava's en de Pandava's plaatsvond. Hindoes noemen de streek wel "het land van de Bhagavad Gita", naar het gesprek tussen Krishna, voor hindoes een god, en Arjuna op het slagveld. Je bezoekt er de plaatsen waar de traditie de oorlog herinnert.

Brahma Sarovar is de bekendste plek: een heilig waterbassin van ongeveer 1100 meter lang, 450 meter breed en 14 meter diep, een van de grootste door mensen gemaakte vijvers van Azië. Volgens de overlevering begon Brahma de schepping vanuit Kurukshetra met een groot offer. Pelgrims komen er vooral tijdens een zonsverduistering, want een bad in het water levert dan evenveel op als duizenden paardenoffers. Jyotisar ligt eveneens in de stad Kurukshetra, aan een moerasgebied. Hier heeft Krishna volgens de overlevering de Bhagavad Gita aan Arjuna uitgesproken, onder een banyanboom; de boom die er nu staat geldt als een uitloper van die eerste, en de plek is aangewezen door de achtste-eeuwse geleerde Shankara. Een marmeren strijdwagen met Krishna en Arjuna markeert de plaats.

Elk jaar viert Kurukshetra de Gita Jayanti, de verjaardag van de Gita, op de elfde dag van de wassende maan in de maand Margashirsha, in de winter. Het bijbehorende festival, de Gita Mahotsav, wordt sinds 2016 groot georganiseerd door de deelstaat Haryana: rond de Brahma Sarovar staan dan honderden kramen, en er worden lampjes op het water gezet. Pelgrims lopen ook de 48-kos-parikrama, een rondgang van ongeveer negentig kilometer langs de heilige plaatsen rond de stad; een kos is een oude Indiase maat voor afstand.

Een heilig veld, lang vóór de oorlog

In het epos heeft Kuru het veld heilig gemaakt, en Parashurama maakte van de meren bij Samantapanchaka heilige badplaatsen: het veld is al een pelgrimsoord voordat de legers komen. Buiten het epos vind je hetzelfde beeld bij veel oudere teksten. De Shatapatha Brahmana, een van de Brahmana's, de Vedische teksten die het offerritueel uitleggen, vertelt dat de goden, onder wie Agni, Indra, Soma en Vishnu, hier een offerzitting hielden; in Eggelings Engelse vertaling, hier vrij weergegeven, zegt men daarom dat Kurukshetra de offerplaats van de goden is. Dat is dezelfde Veda die elders op deze site wordt uitgelegd. Kurukshetra ligt in dezelfde streek als de Kuru-Panchala-staat, het land van de Kuru's, waar volgens geleerden de Vedische cultuur zich ontwikkelde.

Wat weten we over de slag?

Voor veel hindoes is de vraag zelf een vreemde. De Mahabharata hoort bij de itihasa, letterlijk "dat wat gebeurd is": de overlevering van wat er werkelijk is voorgevallen. In die traditie is de oorlog geschiedenis, en 3102 v.Chr., het begin van het huidige tijdperk, de Kali-yuga, een datum die gelovigen kennen. Ook het epos zelf laat de slag vallen in de overgang naar de Kali-yuga, zegt het eerste hoofdstuk.

Geleerden die het epos als geschiedbron lezen, komen tot een ander beeld. Of er ooit een oorlog is geweest zoals het epos hem vertelt, kan niemand bewijzen of weerleggen; zo vat de historica Upinder Singh het samen. De datering 3102 v.Chr. geldt bij hen als onmogelijk, en de meeste voorstellen liggen rond 1000 v.Chr. of enkele eeuwen later. Opgravingen op plaatsen die in het epos voorkomen, zoals Hastinapura, leverden grijs beschilderd aardewerk op, het Painted Grey Ware, uit ongeveer 1200 tot 600 v.Chr. Dat hoort bij de Kuru-Panchala-staat, de eerste grote staat in India na de Indusbeschaving. Het laat zien dat er in die tijd en streek een Kuru-staat bestond; voor de slag zelf is het geen bewijs.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

Ook voor de oorlog komt het veld in het verhaal voor. Lang na de oorlog houdt koning Janamejaya, een achterkleinzoon van Arjuna, op deze vlakte een lang offer met zijn broers. Zijn vader is dan al gedood door de slang Takshaka, die vroeger in Kurukshetra woonde, aan de oever van de Ikshumati. Met dat offer en die slang begint boek 1, Het huis van de Kuru's, in het tweede hoofdstuk van dat boek.

Als Vyasa voor het koningshuis drie zonen heeft verwekt (de blinde Dhritarashtra, Pandu en Vidura), bloeien volgens boek 1 "Kurujangala, Kurukshetra en het volk van de Kuru's op": de oogsten zijn overvloedig, de regen komt op tijd, in het hele rijk wordt feest gevierd. In boek 3, Het dobbelspel, lopen de vijf broers, na het dobbelspel verbannen, van de oever van de Ganga naar het veld van Kurukshetra. Ze baden in de Sarasvati, de Drishadvati en de Yamuna en trekken van woud tot woud naar het westen, tot ze zich vestigen in het Kamyaka-woud aan de Sarasvati.

In boek 4, De wapens van de goden, is Kurukshetra een pelgrimsoord, lang vóór de slag. Terwijl Arjuna weg is, vertelt Narada aan Yudhishthira wat de rishi Pulastya eens zei over de tirtha's, de heilige badplaatsen waar pelgrims naartoe trekken. Kurukshetra heet daar "het veld dat alle wezens prijzen": wie er komt, "raakt zijn kwaad kwijt", en zelfs het stof ervan, als de wind het opneemt, voert wie kwaad deed naar de hoogste bestemming. Het is "het heilige altaar van Brahma", en van de tijdperken is het de heilige plaats van het derde. Later wijst de rishi Lomasha de broers de offerplaats van koning Mandhatri, "het heiligste land dat er is", en bereiken ze zelf de poort van Kurukshetra. Over een slag zegt boek 4 hier niets.

Het verhaal van de oorlog zelf volgt in een later boek; welke boeken er al zijn, zie Lezen. Het verhaal in het kort vertelt wat het epos er aan het begin al over zegt.

Waar het ligt

Volgens de overlevering is het slagveld de streek rond de huidige stad Kurukshetra, in Haryana, zo'n honderdvijftig kilometer ten noorden van Indraprastha, de stad van de Pandava's, waar nu Delhi ligt. Zeker is die ligging niet, zoals bij veel plaatsen uit het epos.

Plaatsen uit het verhaal in de buurt:

Veelgestelde vragen

Waar ligt Kurukshetra nu?

In de Indiase deelstaat Haryana, ruim honderdvijftig kilometer ten noorden van Delhi. De stad Kurukshetra is de hoofdstad van het gelijknamige district. Dat het veld van de Mahabharata precies hier lag, is traditie; bewezen is het niet.

Hoe lang duurde de oorlog?

Achttien dagen. Het eerste hoofdstuk van het epos zegt het zelf al.

Waarom heet het Kurukshetra?

Kshetra betekent veld of land, dus Kurukshetra is het veld van Kuru. Volgens het epos was Kuru de stamvader van beide partijen, en maakte hij het veld heilig door er ascese te beoefenen.

Wat is Samantapanchaka?

De heilige plaats van de vijf meren, volgens het epos de streek waar de slag werd uitgevochten. Parashurama, Rama met de bijl, maakte er vijf meren van het bloed van de kshatriya's, de stand van de krijgers; op zijn verzoek werden die meren heilige badplaatsen. Op deze site is het een eigen plaats naast Kurukshetra: zie de pagina over Samantapanchaka.

Wat kun je er nu zien?

Vooral pelgrimsplaatsen: de Brahma Sarovar, het grote heilige waterbassin, en Jyotisar, waar de Bhagavad Gita volgens de overlevering is uitgesproken. In de winter wordt er de Gita Jayanti gevierd.

Is Kurukshetra ook heilig buiten het epos?

Ja. De Shatapatha Brahmana noemt het al de offerplaats van de goden, en pelgrims bezoeken het tot vandaag.

Verder lezen

Voor wie wil weten hoe het er nu uitziet of wat geleerden over de slag zeggen. Hoe de hervertelling met de bronnen omgaat, staat in de verantwoording.

Janamejaya, de zoon van Parikshit, hield met zijn broers een lang offer op de vlakte van Kurukshetra, het land van de Kuru's.

De eerste keer, in De oorringen van de koningin (hoofdstuk twee, boek 1)

Waar het voorkomt

  1. De oorringen van de koninginHoofdstuk twee · boek 1
  2. Het huis van PuruHoofdstuk elf · boek 1
  3. ChitrangadaHoofdstuk dertien · boek 1
  4. De bloeiHoofdstuk dertien · boek 1
  5. TilottamaHoofdstuk tien · boek 2
  6. De brandHoofdstuk dertien · boek 2
  7. Een klein vuurHoofdstuk twaalf · boek 3
  8. Het stof van KurukshetraHoofdstuk tien · boek 4
  9. De schoot van de aardeHoofdstuk tien · boek 4
  10. De wijsvinger van IndraHoofdstuk vijftien · boek 4
  11. De poort van KurukshetraHoofdstuk zestien · boek 4