Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Begrip

upanishads

De upanishads of upanishaden zijn een reeks Sanskrietteksten, de jongste laag van de Veda, de oudste heilige tekst van India. Ze gaan over twee vragen: wat is het diepste wezen van een mens, en wat is de werkelijkheid waarin alles rust? Dat diepste wezen heet atman, het Zelf; de werkelijkheid heet het brahman. Op deze teksten bouwen de scholen van de Vedanta voort. De verteller van de Mahabharata kent ze, en het Zelf en het brahman komen in de boeken van deze hervertelling steeds terug.

Wat de upanishads zijn

Het woord betekent oorspronkelijk "verbinding", later "bij de leraar zitten": zo kreeg een leerling onderricht. Veel upanishads zijn dan ook gesprekken, tussen een vader en zijn zoon, een man en zijn vrouw, een koning en een wijze.

De Veda bestaat uit vier verzamelingen: de Rigveda, Samaveda, Yajurveda en Atharvaveda. Elk bevat vier soorten teksten: de verzen en formules, de uitleg van het offer, de "woudleer" en de upanishads. Die laatste soort komt het laatst; het woord vedanta, "einde van de Veda", verwijst daarnaar. Voor hindoes zijn de upanishads daarom zelf Veda: shruti, "wat gehoord is", geen mensenwerk. Meer over die indeling staat op de pagina over de Veda.

Er zijn er honderden; ongeveer twaalf gelden als de oudste en belangrijkste, de hoofdupanishads. Voor hindoes zelf horen ze bij de tijdloze Veda. De geleerde Patrick Olivelle rekent de Brihadaranyaka en de Chandogya tot de zevende of zesde eeuw voor onze jaartelling, met een marge van ongeveer een eeuw, en vindt elke preciezere datering niet te onderbouwen.

  • De Brihadaranyaka, de "grote woudleer", hoort bij de Yajurveda en is een van de oudste. De wijze Yajnavalkya voert er gesprekken met zijn vrouw Maitreyi en, aan het hof van koning Janaka, met andere geleerden, onder wie een vrouw, Gargi. Het Zelf wordt er omschreven door te zeggen wat het niet is, en de tekst legt uit hoe verlangen en daden mensen aan de kringloop van geboorte en dood binden.
  • De Chandogya, bij de Samaveda, bevat het gesprek van Uddalaka met zijn zoon Shvetaketu. Het hart ervan is een zin die de vader negen keer herhaalt: tat tvam asi, die de scholen van de Vedanta verschillend lezen (zie hieronder). De Chandogya prijst ook de Om, de heilige klank, als de hoogste zang; zie mantra en Om.
  • De Katha, bij de Yajurveda, is een verhaal. Een jongen, Nachiketa, wordt door zijn vader in woede aan de Dood gegeven. Hij gaat naar Yama, de god van de dood, en krijgt drie wensen. De derde is: wat gebeurt er na de dood? Yama aarzelt en legt dan uit dat het Zelf niet geboren wordt en niet sterft.

Atman en brahman

Het brahman is de allerhoogste werkelijkheid, voorbij wat zintuigen en denken kunnen bereiken. Atman betekent oorspronkelijk onder meer "adem" en staat voor het diepste wezen van een mens. Volgens geleerden zien oudere upanishads het Zelf als een deel van het brahman en noemen jongere beide hetzelfde. Hoe Zelf en brahman zich tot elkaar verhouden, is precies de vraag waarop de scholen van de Vedanta verschillend antwoorden. De bevrijding uit de kringloop van geboorte en dood, moksha, zien ze daarom ook verschillend; hoe de kringloop in elkaar zit, staat op de pagina over karma en wedergeboorte, en de oefening om het Zelf te bereiken bij yoga.

De Vedanta: drie scholen

Vedanta is de naam voor de scholen die de upanishads uitleggen. Ze steunen op drie grondteksten: de hoofdupanishads, de Brahmasutra's, een korte verzameling leerstellingen, en de Bhagavad Gita, het gesprek op het slagveld dat later in het epos staat; zie de Bhagavad Gita. Shankara schreef commentaren op de Brahmasutra's, op de hoofdupanishads en op de Gita.

  • Advaita, "niet-twee", is de leer van Shankara. Zijn leven wordt traditioneel in de vijfde eeuw voor onze jaartelling geplaatst, volgens de meeste geleerden in de eerste helft van de achtste eeuw na onze jaartelling. Er is één werkelijkheid, het brahman, en het diepste wezen van een mens is daarmee gelijk; bevrijding is het inzicht dat dat zo is. In tat tvam asi staan "dat", het brahman, en "jij", het Zelf, voor hem volledig gelijk.
  • Vishishtadvaita, "niet-twee met onderscheid", is de leer van Ramanuja, die volgens de moderne geleerdheid van ongeveer 1077 tot 1157 leefde, volgens de traditie van 1017 tot 1137. Het brahman is Vishnu; zielen en wereld zijn met hem verbonden maar blijvend verschillend. In tat tvam asi is "dat" het brahman als oorzaak van de wereld en "jij" datzelfde brahman als de innerlijke bestuurder van de mens.
  • Dvaita, "twee", is de leer van Madhva, uit de dertiende eeuw. Alleen Vishnu is onafhankelijk; zielen en stof zijn wezenlijk anders dan hij en volledig van hem afhankelijk, en dat verschil is eeuwig. Bevrijding is inzien dat alles van hem afhangt; bevrijde zielen worden niet gelijk aan het brahman. Madhva leest de zin als "dat ben jij niet".

Wat de boeken tot nu toe vertellen

Boek 1, Het huis van de Kuru's. Sauti, de verteller van het epos, somt op wat het gedicht van de dichter Vyasa bevat: ook "de kennis van het Zelf, dat in alle schepselen woont". Het epos noemt zichzelf "een heilige upanishad, een geheime leer". Vasudeva, een naam van Krishna, heet er "het eeuwige brahman, het hoogste Zelf".

Boek 2, De leerjaren. Brahmanen die met Arjuna meereizen, "denken over het Zelf na". In de brand van het Khandava-woud heet Krishna "het Zelf van alle schepselen".

Boek 3, Het dobbelspel. Draupadi, de vrouw van de Pandava's, roept Krishna aan als "Zelf van alle schepselen" terwijl men haar in de zaal vernedert. De brahmaan Shaunaka, die met de verbannen broers meegaat, "vond zijn vreugde in de kennis van het Zelf".

Boek 4, De wapens van de goden. Chitrasena, een hemelse muzikant die Arjuna in de hemel van Indra zang en dans leert, zegt tegen Urvashi, een apsara, dat Arjuna de Veda's kent "met de upanishads, de leerteksten die de Veda afsluiten". En Hanuman, de vorst van de apen, die Bhima de vier tijdperken uitlegt, zegt dat in het eerste tijdperk "het hoogste brahman, de allerhoogste werkelijkheid, het doel van de yogi's" voor iedereen openlag.

De upanishads lezen en gebruiken

Hindoes kennen de upanishads ook als gebed: de shanti-mantra's, vredesverzen uit onder meer de Isha, Katha en Chandogya, worden aan het begin en het eind van rituelen en voordrachten opgezegd. Wie ze in het Nederlands wil lezen, vindt de Oepanisjads van J.A. Blok uit 1926, Tien upanishads van de School voor Filosofie uit 1994 en De Upanishads van Wim van de Laar uit 2015.

Veelgestelde vragen

Waar begin ik met lezen?

Met de Katha: ze is kort en heeft een verhaal, dat van Nachiketa en Yama. Daarna kun je de gesprekken in de Chandogya en de Brihadaranyaka proberen. De Nederlandse vertalingen staan hierboven.

Wat is het verschil tussen brahman, Brahma en brahmaan?

Het brahman is de allerhoogste werkelijkheid. Brahma is de god die de schepselen voortbracht. Een brahmaan is een priester en geleerde, een lid van de eerste stand; zie de brahmaan.

Is het Zelf hetzelfde als de ziel?

Niet helemaal. In het Nederlands denkt men bij "ziel" aan iets persoonlijks dat bij één mens hoort. De atman is in de upanishads het diepste wezen van ieder schepsel, en volgens de Advaita is dat in alle mensen hetzelfde. Daarom schrijven de boeken van deze site "het Zelf" met een hoofdletter.

Is Vedanta hetzelfde als Advaita?

Nee. Vedanta is de naam van alle scholen die de upanishads uitleggen; Advaita is er een van, naast Vishishtadvaita en Dvaita.

Verwante begrippen

Waar het woord valt

Boek 1 · Het huis van de Kuru's

  • Het geheim van de Veda staat erin, en alles wat ik verder heb uitgelegd: de riten van de upanishads met hun hulpwetenschappen; de purana's en de geschiedenis, genoemd naar de drie delen van de tijd, verleden, heden en toekomst.

    Het woord Jaya · hoofdstuk één

  • Wie de vier Veda's kent met al hun hulpwetenschappen en upanishads, maar deze geschiedenis niet, kan niet wijs genoemd worden.

    Vijf meren van bloed · hoofdstuk één

  • En wanneer je met de goden vecht, sterke zoon, laten dan de verzen van de Rigveda, de offerformules van de Yajurveda en de gezangen van de Samaveda, de heilige offerboter en alle geheime leringen, de upanishads, je kracht zijn.'

    De olifant en de schildpad · hoofdstuk vijf

  • De brahmanen bestudeerden de Veda's met hun hulpwetenschappen en de upanishads, de leerteksten die de Veda afsluiten, en geen brahmaan verkocht de Veda voor geld.

    De last van de aarde · hoofdstuk acht

Boek 3 · Het dobbelspel

  • Narada kende de Veda en de upanishads, de leerteksten die de Veda afsluiten, en de oude overleveringen en wat er in vroegere wereldtijden gebeurd was.

    De vragen van Narada · hoofdstuk één

Boek 4 · De wapens van de goden

  • Hij kent de Veda's, met de upanishads, de leerteksten die de Veda afsluiten, en met de oude verhalen.

    De moeder van mijn geslacht · hoofdstuk vier

  • Het kind groeide in haar, zeven jaar lang, en toen het zevende jaar voorbij was, kwam Dridhasyu ter wereld, de geleerde, stralend van zijn eigen gloed, alsof hij de Veda's al opzei, met de upanishads, de leerteksten die de Veda afsluiten, en de hulpwetenschappen die erbij horen.

    Ik heb hem verteerd · hoofdstuk elf

Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 7 keer in 7 verhalen. De lijst groeit met elk nieuw boek.

Verder lezen

Uit de boeken

Uit de woordenlijst van boek 1

De leerteksten die de Veda afsluiten (hoofdstuk 8). In hoofdstuk 1 heet ook het gedicht zelf 'een heilige upanishad, een geheime leer'.

Uit de woordenlijst van boek 3

'De leerteksten die de Veda afsluiten'. Narada kent ze (hoofdstuk 1).

Uit de woordenlijst van boek 4

'De leerteksten die de Veda afsluiten' (hoofdstuk 4 en 11).

Waar het voorkomt

  1. Het woord JayaHoofdstuk één · boek 1
  2. Vijf meren van bloedHoofdstuk één · boek 1
  3. De olifant en de schildpadHoofdstuk vijf · boek 1
  4. De last van de aardeHoofdstuk acht · boek 1
  5. De vragen van NaradaHoofdstuk één · boek 3
  6. De moeder van mijn geslachtHoofdstuk vier · boek 4
  7. Ik heb hem verteerdHoofdstuk elf · boek 4