Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Karma en wedergeboorte

Karma is het Sanskrietwoord voor daad: wat iemand doet, en wat die daad hem later oplevert. Wie het woord gebruikt, bedoelt meestal ook wedergeboorte, de gedachte dat een mens na zijn dood opnieuw geboren wordt en dat zijn daden bepalen waar en hoe. De Mahabharata, het grote Indiase epos over een koningshuis dat zichzelf ten onder brengt, kent die gedachte in veel verhalen. Het woord karma zelf valt in de vier boeken die op deze site staan niet; er staan "daden en hun vrucht", verdienste die opraakt, een hemel die niet eeuwig duurt en een bevrijding die weinigen bereiken.

Wat karma betekent

Karma betekent "handeling, actie of daad" en wordt vaak omschreven als het beginsel van oorzaak en gevolg. Een goede daad heeft een goed gevolg, een kwade daad een kwaad gevolg, en de vrucht kan in dit leven vallen of in een volgend. Over wie die vrucht uitdeelt, verschillen de stromingen. In sommige werkt de wet vanzelf, zonder rechter of god. In andere, de theïstische scholen waarin een god centraal staat, deelt die god de vrucht toe. De boeken kennen beide beelden: de god Dharma treedt op als rechter, en Draupadi klaagt de Beschikker aan, de macht die ieder schepsel zijn deel toemeet.

In de Vedanta, een van de grote filosofische scholen, onderscheidt men drie soorten karma: wat in alle vorige levens is opgespaard, het deel daarvan dat iemand in dit leven ondergaat, en wat hij nu maakt met zijn gedachten, woorden en daden. Dat laatste deel noemt men vrij, al wordt die vrijheid in de scholen verschillend uitgelegd.

Kringloop en bevrijding

De kringloop van geboorte en dood heet in het Sanskriet samsara, "ronddraaien". Wie sterft, wordt opnieuw geboren, als mens, als god in een hemel of als dier, naar gelang van zijn daden. Veel hindoes zeggen dat het Zelf, de atman, het diepste wezen van ieder schepsel, van leven naar leven gaat; in de Advaita Vedanta reist het Zelf zelf niet en gaat er een fijner lichaam mee met de sporen van de daden. De kringloop wordt in beweging gehouden door verlangen: wie iets najaagt, doet daden die vrucht dragen, en die vrucht brengt hem terug.

Daartegenover staat moksha, de bevrijding uit de kringloop, het vierde van de vier levensdoelen. Hoe men haar bereikt, verschilt per stroming: door kennis, die het opgespaarde karma als een vuur verbrandt, door toewijding (bhakti) aan een god, wiens genade vrijmaakt, of door te handelen zonder aan de vrucht te hangen. Sommige scholen kennen bevrijding al tijdens het leven.

Hoe de boeken over daden spreken

De boeken zeggen "daden en hun vrucht". Wat goede daden, ascese en offers opleveren heet verdienste. Ascese is de tapas, het zelfbedwang en de ontbering waarmee een asceet in de loop van jaren kracht opbouwt. Verdienste is een voorraad: ze kan groeien, slinken en opraken.

Daarom is de hemel van de goden, de wereld waar Indra woont, de koning van de goden, in de boeken een loon en geen eindpunt. Wie genoeg verdienste heeft, wordt erin opgenomen en blijft zolang de voorraad strekt. Hoger ligt de wereld van Brahma, de scheppergod, waar geen verval bestaat, en ver daarachter de bevrijding. Aan de andere kant liggen de oorden van kwelling, waar wie kwaad deed na zijn dood tijdelijk lijdt.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

In boek 1, Het huis van de Kuru's, vraagt de rishi Mandavya, een ziener van grote ascese, de god Dharma waarom hij onschuldig aan een paal is gespietst. Het antwoord is een daad uit zijn kindertijd; het hele verhaal staat bij dharma. Koning Yayati valt uit de hemel van de goden omdat hij op alle schepselen neerkeek: "want mijn verdienste is geslonken". Daarna, legt hij uit, komt iemand "naar gelang van zijn daden" opnieuw in de schoot van een moeder.

In boek 2, De leerjaren, vertelt Vyasa, de dichter van het epos, twee verklaringen voor Draupadi's vijf mannen, de vijf Pandava's, de broers om wie het epos draait. In een vorig leven was ze de dochter van een rishi en vroeg ze de god Shiva vijf keer om een man, en daarom krijgt ze er nu vijf. Ook zegt hij dat zij de godin Shri is en dat de vijf broers vijf eerdere Indra's zijn, door Shiva gestraft en als mens geboren. Niet alles wat als vorig leven wordt verteld, is karma in strikte zin: ook een vloek of een gift van een god brengt mensen terug.

In boek 3, Het dobbelspel, houdt Krishna, de neef van de Pandava's, koning Jarasandha voor dat hij koningen gevangen houdt om ze te offeren: "Wat iemand doet, in welke toestand hij ook is, daarvan plukt hij de vrucht."

In boek 4, De wapens van de goden, staat het langste gesprek over daad en lot, in het woud waar de broers in ballingschap leven. Draupadi zegt tegen Yudhishthira, de oudste van de vijf: "aan daden ontkomt niemand". Ze klaagt de Beschikker aan omdat de goeden lijden en de slechten bloeien. Yudhishthira noemt dat ongeloof: hij doet het goede niet voor de vrucht, maar de vrucht bestaat, en hoe ze ontstaat is een van de "geheimen van de goden". Het gesprek staat uitgewerkt bij dharma. Aan het slot van het boek zegt Bhima, de sterkste van de broers, in de greep van een reuzenslang het tegendeel: "Ik denk dat het lot het hoogste is, en inspanning zinloos."

Damayanti, de prinses die haar man Nala verloor, zoekt een reden voor haar ongeluk: "Ik moet in een vorig leven een groot kwaad hebben begaan." En de slang is koning Nahusha, die door zijn trots van de troon van de goden viel. Hij zegt dat een wezen door zijn daden mens, god of dier wordt, "gedreven door wat het doet". Zijn verhaal staat bij brahmaan.

Karma buiten het epos

Het woord karma kwam via de theosofen, een spirituele beweging uit de negentiende eeuw, naar het Westen en leeft inmiddels ver buiten het hindoeïsme. De gangbare westerse lezing is simpel: doe je iets goeds, dan komt er iets goeds terug, en andersom. In het hindoeïsme gaat het om meer dan één leven, en niet elke tegenslag is een straf voor een daad. De Bhagavad Gita, het gesprek tussen Krishna en Arjuna dat later in het epos staat, geeft het handelen een eigen weg, de karma-yoga: handelen zonder te hechten aan wat het oplevert. Wat de Bhagavad Gita zegt, staat op haar eigen pagina.

Veelgestelde vragen

Geloven alle hindoes in wedergeboorte?

Niet allemaal. In een Pew-onderzoek onder volwassenen in India (2019 en 2020) zei 77 procent van de hindoes in karma te geloven, net zoveel als van de moslims. Van de hindoes zei 40 procent in reïncarnatie te geloven, tegenover 29 procent van de christenen en 27 procent van de moslims. Geloof in reïncarnatie was dus in geen enkele groep een meerderheid, geloof in karma wel. De vraag stond er in het Engels; wat een hindoe onder "reïncarnatie" verstaat, kan van wat de enquête bedoelt verschillen.

Wat is het verschil tussen wedergeboorte in het hindoeïsme en in het boeddhisme?

Het hindoeïsme kent meestal een blijvend Zelf, de atman, dat van leven naar leven trekt. Het boeddhisme ontkent een blijvend zelf: er wordt een stroom van levens geboren, zonder dat er iets onveranderlijks in meereist. Daarom spreekt men in het boeddhisme liever van wedergeboorte dan van reïncarnatie. Beide kennen karma en een kringloop, en beide kennen een bevrijding: moksha in het hindoeïsme, nirvana in het boeddhisme. Ook het jaïnisme deelt de gedachte.

Hoe oud is het idee van karma en wedergeboorte?

Ouder dan het epos. In de oudste liederen van de Veda, de Rigveda, ontbreekt de gedachte als leer. Ze krijgt vorm in de upanishads, de jongere lagen van de Veda, vanaf ongeveer 800 v.Chr. Het epos zelf is naar schatting tussen 400 v.Chr. en 400 n.Chr. ontstaan, en gaat er al van uit.

Is karma hetzelfde als lot of straf?

Nee. Lot is wat je overkomt; karma is ook wat je zelf aan dat lot toevoegt, door wat je nu denkt, zegt en doet. En een daad heeft een gevolg, maar dat gevolg is niet altijd een straf of een beloning van buitenaf. De boeken laten beide kanten zien: Draupadi vertrouwt op inspanning, Bhima op het lot.

Verwante begrippen

Verder lezen