Boek 4 · bijlage
Stambomen
In dit boek worden veel oude geslachten verteld. Koning Nala, de zoon van Virasena, trouwt Damayanti, de dochter van de koning van Vidarbha, en verliest zijn rijk aan zijn broer. Rama met de bijl, Parashurama, komt uit het geslacht van de rishi Bhrigu, net als Chyavana, die van een prinses een vrouw krijgt omdat ze in zijn ogen prikte. Koning Bhagiratha haalt de Ganga uit de hemel voor de zestigduizend zonen van Sagara, zijn voorvaders. En aan het slot houdt een slang Bhima in zijn greep: koning Nahusha, de kleinzoon van Pururavas en Urvashi, en een voorvader van de vijf broers.
Hierna volgen eerst de verwantschappen uit de verhalen van dit boek die geen eigen stamboom hebben, daarna vier stambomen, en ten slotte de namen die op elkaar lijken. De stambomen van boek 1, met het geslacht van Puru, het huis van Kuru en de zonen van Pandu met hun moeders, staan achter in dat boek. Die van boek 2, met Draupadi en haar zonen, het huis van Drupada en het huis van Krishna, staan achter in boek 2, en die van boek 3, met Magadha, Chedi, Gandhara en de Vrishni's, achter in boek 3.
Uit de verhalen van dit boek
Markandeya, Brihadashva, Lomasha, Hanuman en anderen vertellen over oudere geslachten. Wat ze over ouders en kinderen zeggen, staat hier bij elkaar.
- Lopamudra werd geboren bij een koning van Vidarbha, maar Agastya had haar zelf gemaakt, om haar later tot vrouw te nemen. Haar vader gaf haar aan Agastya, en ze kregen een zoon, Dridhasyu, die zeven jaar in haar schoot groeide. Omdat hij als kind vrachten offerhout naar de hermitage van zijn vader droeg, noemde men hem Idhmavaha, 'hij die het offerhout draagt' (hoofdstuk 11). Of die koning van Vidarbha dezelfde is als Bhima, de vader van Damayanti, zegt het epos niet.
- De daitya Ilvala, 'een zoon van Diti', had een jongere broer, Vatapi, die hij in een ram veranderde en aan zijn gasten voorzette (hoofdstuk 11).
- Rishyashringa is 'de zoon van Vibhandaka', een rishi en 'een afstammeling van Kashyapa'. Een hinde baarde hem. Koning Lomapada van de Anga's, 'een vriend van koning Dasharatha', gaf hem zijn dochter Shanta tot vrouw (hoofdstuk 13).
- Rama, de zoon van Dasharatha, is 'uit het huis van Ikshvaku' (hoofdstuk 11). Zijn bondgenoten, de koningen van de apen, zijn Sugriva, 'de zoon van de zon', en Vali, 'de zoon van Indra' (hoofdstuk 18).
- Hanuman is net als Bhima een zoon van de wind: 'Vayu, de wind die de wereld in leven houdt, heeft mij verwekt in de akker van Kesarin, bij diens vrouw' (hoofdstuk 18). Bhima noemt Hanuman 'mijn broer' al voordat hij weet dat de oude aap op zijn pad Hanuman zelf is (hoofdstuk 18).
- Ghatotkacha is 'de zoon die Hidimbi aan Bhima had geschonken'; in boek 2 werd hij geboren (hoofdstuk 17).
- Koning Somaka had honderd vrouwen en één zoon, Jantu (hoofdstuk 15).
- Shibi is 'de zoon van Ushinara' (hoofdstuk 11). Ushinara zelf, 'die over de Shibi's heerste', beschermt de duif tegen de havik (hoofdstuk 16).
- Ashtavakra is de zoon van Kahoda en van Sujata, de dochter van de leraar Uddalaka. Ashtavakra en Shvetaketu, de zoon van Uddalaka, zijn 'een neef en zijn oom' (hoofdstuk 16). Bandin, de redetwister bij het offer van koning Janaka, zegt aan het eind: 'Ik ben de zoon van koning Varuna' (hoofdstuk 16).
- De rishi Raibhya had twee zonen, Paravasu, de oudste, en Arvavasu, en de asceet Bharadvaja had één zoon, Yavakri (hoofdstuk 16).
- Kubera werd geboren in de hermitage van de muni Vishravas (hoofdstuk 11).
- De Pauloma's en de Kalakeya's zijn 'de zonen van Puloma en van Kalaka', een daitya-vrouw en een asura-vrouw (hoofdstuk 21). De Nivatakavacha's zijn 'zonen van Danu' en ook 'de zonen van Diti' (hoofdstuk 5 en 21).
Vier geslachten uit dit boek
Het huis van Vidarbha en Nishadha: Bhima, Damayanti en Nala
Zo ver als boek 4 het vertelt.
- eigen kind
- geldt als kind van (de juridische vader)
- verwekt door een god
- pleegkind
- ∞getrouwd; een lijn zonder ∞: van een huwelijk vertelt het epos (nog) niets
- cursiefwie het kind verwekte
Bhima, de koning van Vidarbha, had lang geen kinderen. Toen de brahmaanse rishi Damana bij hem en zijn koningin te gast was, gaf de rishi hun 'een dochter en drie edele zonen'. Ze heetten 'Damayanti, Dama, Danta en Damana, net als de rishi' (hoofdstuk 6). Damayanti kiest op haar bruidskeuze Nala, de koning van de Nishadha's, en hij wordt dus de schoonzoon van koning Bhima. Bij Nala krijgt ze 'een zoon en een dochter, en ze noemden ze allebei Indrasena: de jongen Indrasena en het meisje Indrasena' (hoofdstuk 6). Daarom noemt Kali haar 'de moeder van Indrasena' (hoofdstuk 9).
Nala is 'de zoon van Virasena', de koning van de Nishadha's (hoofdstuk 6 en 7). Pushkara, die hem met het dobbelspel zijn rijk afneemt, is 'Nala's broer' (hoofdstuk 7). Dat Pushkara ook een zoon van Virasena is, zegt het epos niet met zoveel woorden. In de boom staat hij onder Virasena, omdat het epos hem Nala's broer noemt.
Damayanti's moeder heeft in het epos geen eigen naam. In Chedi blijkt ze een zuster te hebben, de koningin-moeder van dat land: 'Je moeder en ik zijn allebei dochters van Sudaman, de koning van de Dasharna's. Zij werd uitgehuwelijkt aan de koning van Vidarbha, en ik aan Virabahu' (hoofdstuk 8). Als vreemdelinge dient Damayanti daar bij haar nicht Sunanda, de dochter van de koningin-moeder, tot haar tante haar herkent aan de moedervlek tussen haar wenkbrauwen (hoofdstuk 8). De koningin-moeder is ook de moeder van Subahu, 'de koning van de Chedi's' (hoofdstuk 8). Subahu en Virabahu, aan wie zij werd uitgehuwelijkt, staan niet in de boom; dat Virabahu de vader van haar kinderen is, zegt het epos niet met zoveel woorden.
Het geslacht van Bhrigu: van Chyavana tot Parashurama
Zo ver als boek 4 het vertelt.
- eigen kind
- geldt als kind van (de juridische vader)
- verwekt door een god
- pleegkind
- ∞getrouwd; een lijn zonder ∞: van een huwelijk vertelt het epos (nog) niets
- cursiefwie het kind verwekte
Bhrigu is een van de grote rishi's van het begin. In boek 1 vertelde het epos dat hij uit Brahma voortkwam, en dat zijn vrouw Puloma hem Chyavana baarde. Ook Shukra, 'de leraar van de asura's' (hoofdstuk 18), is een zoon van Bhrigu.
Chyavana, 'de zoon van Bhrigu', krijgt in dit boek Sukanya tot vrouw, de enige dochter van koning Sharyati (hoofdstuk 15). In boek 1 was zijn vrouw 'een dochter van een van de Manu's, de stamvaders van de mensen', en 'uit haar dij werd Aurva geboren. Aurva verwekte Richika, Richika verwekte Jamadagni'. Of die vrouw Sukanya is, zegt het epos niet. Daarom loopt de lijn naar Aurva van Chyavana alleen. Hoe Aurva zijn naam kreeg, 'de dijgeborene', vertelde boek 2.
Richika, 'een afstammeling van Bhrigu', vraagt Gadhi, de koning van Kanyakubja, om zijn dochter Satyavati (hoofdstuk 14). Daarna komt Bhrigu 'zijn zoon met zijn vrouw' bezoeken. Hier noemt het epos Richika dus Bhrigu's zoon, al stonden er in boek 1 twee geslachten tussen; in het Sanskriet kan het woord ook 'afstammeling' betekenen. Bhrigu geeft Satyavati een zoon, voor haar en voor haar moeder. Maar de twee vrouwen ruilen de potten met rijst en de bomen die ze moeten omarmen, en Bhrigu zegt: 'Jouw zoon wordt een brahmaan die leeft als een kshatriya. De zoon van je moeder wordt een kshatriya die leeft als een brahmaan' (hoofdstuk 14). Op Satyavati's smeken gaat de voorspelling over op haar kleinzoon, en ze baart Jamadagni (hoofdstuk 14). Wie de zoon van haar moeder is, zegt het epos hier niet. In boek 2 heette Vishvamitra de zoon van Gadhi, en in dit boek is de Kaushiki de plaats 'waar Vishvamitra door zijn ascese een brahmaan werd' (hoofdstuk 11).
Jamadagni vraagt koning Prasenajit om zijn dochter Renuka. 'Ze kregen vier zonen, en als vijfde Rama' (hoofdstuk 14). De vier oudere zonen heten Rumanvan, Sushena, Vasu en Vishvavasu. In boek 1 was Parashurama de jongste van vier zonen; hier zijn het er vijf. Rama is Parashurama, Rama met de bijl, 'de zoon van Jamadagni' (hoofdstuk 10 en 14). Als hij na de dood van zijn vader de kshatriya's heeft uitgeroeid, brengt hij 'zijn voorouders, de afstammelingen van Bhrigu' hun plenging met bloed, en Richika, zijn grootvader, houdt hem tegen (hoofdstuk 14). Als hij later zijn vuur kwijt is, sturen zijn voorouders hem naar de tirtha 'waar je voorvader Bhrigu in de tijd van de goden zijn ascese deed' (hoofdstuk 11).
Het huis van Ikshvaku: van Sagara tot Bhagiratha
Zo ver als boek 4 het vertelt.
- eigen kind
- geldt als kind van (de juridische vader)
- verwekt door een god
- pleegkind
- ∞getrouwd; een lijn zonder ∞: van een huwelijk vertelt het epos (nog) niets
- cursiefwie het kind verwekte
'In het huis van Ikshvaku werd een koning geboren die Sagara heette' (hoofdstuk 12). Hij had twee vrouwen, 'een prinses uit Vidarbha' en 'een prinses van de Shibi's', die in het epos geen naam hebben. Door een gunst van Shiva baarde de prinses uit Vidarbha een kalebas, en uit de zaden in potten met offerboter werden zestigduizend zonen geboren. De prinses van de Shibi's baarde Asamanjas, die de kinderen van de burgers in de rivier gooide en daarom door zijn vader uit de stad werd verbannen (hoofdstuk 12).
De zestigduizend zonen zoeken het paard voor Sagara's paardenoffer, graven de aarde open en worden verbrand door de rishi Kapila, 'de muni die de wijzen ook Vasudeva noemen' (hoofdstuk 12). Anshuman, 'de zoon van Asamanjas' en de kleinzoon van Sagara, haalt het paard terug. Zijn zoon Dilipa probeert de Ganga naar de aarde te halen, en pas Dilipa's zoon Bhagiratha lukt het: Shiva vangt de rivier op met zijn voorhoofd, en met haar water vult Bhagiratha de lege oceaan en zuivert hij de zonen van Sagara (hoofdstuk 12).
Ook andere koningen in dit boek komen uit het huis van Ikshvaku: Rituparna van Ayodhya, 'de zoon van Bhangasvara', bij wie Nala als wagenmenner dient (hoofdstuk 8 en 9); Trasadasyu, 'de zoon van Purukutsa' (hoofdstuk 11); Rama, de zoon van Dasharatha (hoofdstuk 11); en Yuvanashva, uit wiens linkerzij zijn zoon Mandhatri geboren werd (hoofdstuk 15). Hoe zij aan Sagara verwant zijn, zegt het epos niet. Daarom staan ze niet in de boom. Ikshvaku zelf was in boek 1 een zoon van Manu, net als Ila, de stammoeder van de koningen in de stamboom 'Van Pururavas en Urvashi tot Nahusha en Yayati'.
Van Pururavas en Urvashi tot Nahusha en Yayati
Zo ver als boek 4 het vertelt.
- eigen kind
- geldt als kind van (de juridische vader)
- verwekt door een god
- pleegkind
- ∞getrouwd; een lijn zonder ∞: van een huwelijk vertelt het epos (nog) niets
- cursiefwie het kind verwekte
Ila was een van de kinderen van Manu, de stamvader van de mensen. 'Uit Ila werd de geleerde Pururavas geboren. Men zegt dat Ila zijn moeder en zijn vader tegelijk was.' Pururavas haalde de apsara Urvashi uit de wereld van de gandharva's, en bij haar kreeg hij zes zonen, onder wie Ayus. Ayus kreeg bij de dochter van Svarbhanu vier zonen, 'en de voornaamste van hen was Nahusha'. Nahusha was de vader van Yayati. Dat alles vertelde boek 1, net als het verhaal van Yayati, die met Devayani, de dochter van Shukra, en met Sharmishtha trouwde. Van zijn vijf zonen werd Yadu de voorvader van de Yadava's, het volk van Krishna, en Puru de voorvader van de Kuru's en de Pandava's: het geslacht van Puru staat in de stambomen van boek 1.
Daarom wijst Arjuna in de hemel van Indra Urvashi af. 'Dit is Urvashi, bij wie koning Pururavas zijn zonen kreeg, de stralende moeder van het geslacht van Puru', zegt hij, 'u bent het begin van mijn geslacht' (hoofdstuk 4). Om die weigering vervloekt ze hem.
En daarom noemt de slang die Bhima aan het slot in zijn greep houdt, zich 'een voorvader van je voorvaders': 'Je hebt vast gehoord van de koninklijke wijze Nahusha, de zoon van Ayus' (hoofdstuk 22). Tegen Yudhishthira zegt hij: 'Ik was koning Nahusha, je voorvader, de vijfde na Soma, de zoon van Ayus' (hoofdstuk 22). Hoe hij van Soma, de maan, afstamt, zegt het epos hier niet; in boek 1 begint de lijn bij Ila. Nahusha werd een slang door de vloek van Agastya, nadat hij als heer van de goden de brahmanen had geminacht (hoofdstuk 12 en 22). Zijn zoon Yayati komt in dit boek terug in vergelijkingen en op de plaatsen waar hij offerde (hoofdstuk 6, 11 en 16).
Namen die op elkaar lijken
- Twee Bhima's. Bhima, de tweede van de vijf broers, is de zoon van Kunti en de wind. Bhima van Vidarbha is de vader van Damayanti (hoofdstuk 6). Het epos noemt hem bijna altijd 'koning Bhima van Vidarbha' of 'de koning van Vidarbha'.
- Drie Indrasena's. Indrasena is de vertrouwde dienaar van Yudhishthira, die met de wagens meetrekt (hoofdstuk 11 en 17). De twee kinderen van Nala en Damayanti heten allebei Indrasena, 'de jongen Indrasena en het meisje Indrasena' (hoofdstuk 6).
- Twee Damana's. Damana is de rishi die Bhima van Vidarbha zijn kinderen schenkt, en Damana is ook een van die kinderen, 'net als de rishi' (hoofdstuk 6).
- Twee Subahu's. Subahu is de koning van de Chedi's, de neef van Damayanti (hoofdstuk 8). Een andere Subahu is de heer van de Kuninda's in de bergen, bij wie de Pandava's hun gevolg achterlaten (hoofdstuk 17 en 22).
- Sunanda. Sunanda is in dit boek de prinses van Chedi, de nicht van Damayanti (hoofdstuk 8). In boek 1 heetten twee koninginnen van het geslacht van Puru zo: de vrouw van Bharata en de vrouw van Pratipa.
- Twee Satyavati's. Satyavati, de dochter van Gadhi, is de vrouw van Richika en de grootmoeder van Parashurama (hoofdstuk 14). Satyavati uit boek 1 is de moeder van Vyasa en de vrouw van koning Shantanu.
- Drie keer Puloma. In boek 1 was Puloma de vrouw van Bhrigu en de moeder van Chyavana, en Puloma ook de rakshasa die haar ontvoerde. In dit boek is Puloma een daitya-vrouw, de moeder van de Pauloma's (hoofdstuk 21).
- Pushkara. Pushkara is de broer van Nala (hoofdstuk 7). Pushkara is ook de tirtha van Brahma, het meer van de Grootvader (hoofdstuk 10 en 11).
- Drie keer Rama. Rama met de bijl is Parashurama, de zoon van Jamadagni, 'Rama uit het huis van Bhrigu' (hoofdstuk 11 en 14). Rama, de zoon van Dasharatha, komt uit het huis van Ikshvaku (hoofdstuk 11 en 18). En Balarama, de oudere broer van Krishna, is in Prabhasa bij de Pandava's (hoofdstuk 14).
- Vasudeva. Krishna heet 'de zoon van Vasudeva' (hoofdstuk 14). Maar Kapila, de rishi die de zonen van Sagara verbrandt, is 'de muni die de wijzen ook Vasudeva noemen' (hoofdstuk 12). Het zijn twee verschillende.
- Twee koningen van Vidarbha. De koning van Vidarbha in het verhaal van Nala is Bhima. De koning van Vidarbha bij wie Lopamudra geboren werd, heeft in het epos geen naam (hoofdstuk 11). En ook een van de vrouwen van Sagara was 'een prinses uit Vidarbha' (hoofdstuk 12). Het epos legt tussen hen geen verband.
- Dilipa. Dilipa, de zoon van Anshuman, is de vader van Bhagiratha (hoofdstuk 12). In de hemel van Indra ontmoet Arjuna 'koninklijke wijzen met koning Dilipa voorop' (hoofdstuk 4). Of dat dezelfde is, zegt het epos niet.
- Twee Bharadvaja's. Drona is 'de zoon van Bharadvaja' (hoofdstuk 4). Bharadvaja, de vader van Yavakri, is een asceet en een vriend van Raibhya (hoofdstuk 16). Het epos zegt niet dat het dezelfde is.
- Twee Naraka's. Naraka, 'een daitya, een zoon van Diti', is de daitya wiens beenderen de Pandava's in de bergen zien liggen (hoofdstuk 17). In boek 3 doodde Krishna een andere Naraka, het kind van de Aarde.
- Shibi en Ushinara. Shibi is 'de zoon van Ushinara' (hoofdstuk 11). In het verhaal van de havik en de duif is het Ushinara zelf, 'die over de Shibi's heerste', die zijn eigen vlees geeft (hoofdstuk 16).