Durga en Navaratri
Navaratri betekent "negen nachten": het grote herfstfeest waarin hindoes de Godin vereren, vooral Durga, de moedergodin die de buffelgestalte Mahishasura versloeg. Elke streek viert het op haar eigen manier. In Bengalen wordt Durga met grote kleibeelden binnengehaald, in Gujarat wordt tot diep in de nacht gedanst, in het zuiden staan trappen vol poppen, en in Noord-India gaat op de tiende dag, Dashahra, een beeld van de koning Ravana in vlammen op.
Wat is Navaratri?
Hindoes zien in de Godin de moederlijke kracht van het heelal. De meeste gelovigen houden thuis of in de mandir, de tempel, een puja: een eredienst met gebeden en offergaven. Veel mensen vasten ook: geen vlees en vis, vaak geen ui, knoflook en graan, en bij sommigen niet meer dan fruit. Wat precies wordt vermeden, verschilt per gezin en streek.
Wanneer valt Navaratri?
Navaratri volgt de hindoekalender, een maankalender, en daarom schuift de datum elk jaar. Het herfstfeest, Sharad Navaratri, valt in september of oktober. In 2026 begint het op zondag 11 oktober en valt Dashahra op dinsdag 20 oktober; in 2027 begint het op donderdag 30 september en valt Dashahra op zaterdag 9 oktober. Kalenders en plaatsen verschillen soms een dag, en de tempel meldt de dag. In Bengalen begint Durga Puja, het feest van de beelden, in 2026 op 16 oktober. Er is ook een Navaratri in het voorjaar, de Chaitra Navaratri; die eindigt met Ram Navami, de geboortedag van Rama.
Wie is Durga?
Durga is de grote moedergodin van het hindoeïsme. Haar naam betekent "zij die moeilijk te naderen is". Ze wordt afgebeeld met vier, acht, tien of meer armen, in elke hand een wapen dat een god haar gaf, zoals een discus, een zwaard, een knots, pijl en boog of een drietand, en ze rijdt op een leeuw of een tijger. Voor de shakta's, de hindoes die de Godin als de hoogste werkelijkheid vereren, is zij de Godin zelf, de Devi, en haar kracht, shakti, brengt alles voort. Andere hindoes vereren haar naast hun eigen god.
De negen vormen
Elke nacht hoort bij een eigen vorm van Durga, samen de navadurga: Shailaputri, Brahmacharini, Chandraghanta, Kushmanda, Skandamata, Katyayani, Kalaratri, Mahagauri en Siddhidatri.
Durga en Mahishasura
Het bekendste verhaal over Durga gaat zo. Mahishasura, wiens naam "buffelasura" betekent, was een asura, een van de oude rivalen van de goden. Hij had de gunst gekregen dat geen man hem kon doden, en hij versloeg de goden onder leiding van Indra, hun koning. Toen bundelden de goden hun kracht, en uit die gezamenlijke gloed ontstond Durga. Mahishasura nam in het gevecht vele gedaanten aan, tot ze hem versloeg. Daarom heet ze Mahishasuramardini, zij die Mahishasura doodt.
Het verhaal staat in de Devi Mahatmya, een tekst van zevenhonderd verzen uit de purana's, de oude overleveringsteksten over goden en tijdperken, geschreven ruwweg tussen 400 en 600 n.Chr. De tekst wordt tijdens Navaratri voorgedragen.
Kali
Kali is voor haar vereerders vooral een moeder: ze beschermt wie zich als een kind tot haar wendt en schenkt bevrijding, moksha. Haar donkere huid wordt gelezen als teken van het grenzeloze, het eigenschapsloze. Ze wordt afgebeeld met rode ogen, een lange tong, een krans van hoofden om haar nek en haar voet op de borst van Shiva. In de Devi Mahatmya komt ze voort uit Durga's woede in de strijd tegen de asura's. In Bengalen wordt ze vereerd in de nacht van de nieuwe maan van Divali, het lichtjesfeest; zie Divali.
Durga Puja in Bengalen
In Bengalen, Odisha en Assam heet het feest Durga Puja, en in Bengalen is het het grootste van het jaar. Durga komt er voor een paar dagen naar het huis van haar ouders, met haar vier kinderen Lakshmi, Sarasvati, Ganesha en Kartikeya, uit haar echtelijk huis op de berg Kailash, waar ze met Shiva woont. Lakshmi en Sarasvati staan bij Lakshmi en Sarasvati. Kunstenaars maken maanden van tevoren beelden van klei, die in pandals staan, tijdelijke tenten die als tempel dienen. Als de ogen van het beeld zijn geschilderd, komt de godin in het beeld. Daarna gaan de beelden in optocht naar het water, waar de klei oplost en Durga terugkeert naar Kailash. Durga Puja in Kolkata staat sinds 2021 op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed.
Garba in Gujarat
In Gujarat is Navaratri vooral het feest van de garba. Mensen dansen, jong en oud, in kringen rond een aarden pot met gaatjes waar de vlam doorheen schijnt, of rond een afbeelding van de Godin. De dans eert de negen vormen van Durga. Het woord garba komt van garbha, "baarmoeder": de vlam in de pot is het leven. Verwant is de dandiya raas, waarbij dansers met een stokje in elke hand het ritme met een partner slaan. In december 2023 nam UNESCO de garba op als immaterieel erfgoed. Ook in Nederland wordt gedanst, onder meer in Den Haag, waar de Garba Night ook belangstellenden uitnodigde.
Navaratri in het zuiden
In het zuiden van India, in Tamil Nadu, Andhra Pradesh, Karnataka en delen van Kerala, zetten gezinnen tijdens Navaratri een golu op: een trap van drie tot elf treden vol poppen en beeldjes, met de goden bovenaan. Ook grote tempels, zoals die van Meenakshi in Madurai, bouwen er elk jaar een. In Mysuru is Dasara het staatsfeest van Karnataka, tien dagen lang, met op de tiende dag een optocht van olifanten waarbij het beeld van de godin Chamundeshwari op een versierde olifant wordt gedragen.
Dashahra en het verbranden van Ravana
De tiende dag heet Dashahra, ook Dussehra of Vijayadashami, de dag van de overwinning. In het zuiden, oosten en noordoosten van India sluit de dag Durga Puja af en gaat het om Durga's overwinning op Mahishasura. In het noorden, midden en westen sluit hij de Ramlila af, een toneelspel van negen dagen over Rama, en gaat het om Rama's overwinning op Ravana. Rama is de held van de Ramayana, een tweede groot Indiaas epos; Ravana, de koning van de rakshasa's, ontvoerde zijn vrouw Sita en werd door Rama gedood. Op de avond van Dashahra verbranden mensen grote beelden van Ravana en zijn familie. Niet iedereen ziet de tegenstanders zo: de Asur noemen Mahishasura een weldadige voorvader, en de Gondi eren Ravana als voorvader en god. Rama's terugkeer naar Ayodhya wordt gevierd met Divali. Meer over Rama staat bij Vishnu.
Navaratri in Suriname
In Suriname vieren veel hindoes Navaratri door te vasten, de mandir te bezoeken, thuis te bidden en een puja te houden. Meedoen was er in de jaren tachtig en negentig minder gebruikelijk dan nu: tegenwoordig doen veel jongeren massaal mee. Hindoes in Suriname zijn voor het grootste deel Hindoestanen, nakomelingen van contractarbeiders uit Brits-Indië.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
Durga, Mahishasura en Navaratri komen in de boeken van deze hervertelling niet voor. Het woord Kali wel, maar voor een andere figuur: de gestalte van het laatste en slechtste tijdperk, die in koning Nala vaart en hem zijn rijk laat verspelen, niet de godin. Uma, de vrouw van Shiva, staat er wel in; veel hindoes zien Durga als een gedaante van haar, maar dat zeggen de boeken niet.
Veelgestelde vragen
Is Durga dezelfde als Parvati en Kali?
Voor shakta's zijn Durga, Parvati en Kali gedaanten van dezelfde Godin. Andere hindoes zien Durga als een gedaante van Parvati, Shiva's vrouw, die in het epos Uma heet, zie Shiva; of ze zien hen als aparte godinnen met eigen verhalen en eigen verering. Kali heeft eigen tempels en feesten, vooral in Bengalen.
Is er ook een Navaratri in het voorjaar?
Ja, de Chaitra Navaratri, in maart of april. Ook die duurt negen nachten en eindigt met Ram Navami, de geboortedag van Rama, de held van de Ramayana.
Wat is Ayudha Puja?
Een eredienst voor gereedschap en wapens, in een groot deel van India gehouden tijdens de laatste dagen van Navaratri. Daarbij wordt ook Sarasvati geëerd, de godin van kennis; Zuid-India kent de dag onder deze naam.
Mag ik als niet-hindoe meedoen aan een garba-avond?
Soms wel: sommige garba-avonden nodigen uitdrukkelijk ook nieuwsgierigen uit. Bij een tempelviering is het verstandig vooraf te vragen of bezoekers welkom zijn.
Verder lezen
- Navratri, Durga en Kali) op de Nederlandse Wikipedia.
- Feestdagen, Mijn Hindoeïsme, met alle negen vormen van Durga.
- Eerste Navratri-periode van start, Suriname Times, over Navratri in Suriname.
- De Navratri-rage, Kavish Sewnandan, Sarnami Huis.
- Garba & Dandiya: het kloppende hart van Navratri nu ook in Den Haag, Hindulife.
- Navaratri, Durga Puja, Vijayadashami, Devi Mahatmya, Mahishasura, Mysore Dasara en Garba) op de Engelse Wikipedia.
- Navratri 2026-2027, met de data van beide jaren.
- Op deze site: Divali, Holi en Phagwa, Shiva en Hindoeïsme.