Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Begrip

niyoga

Niyoga is het oude gebruik waarbij een ander de kinderen verwekt bij de vrouw van een man die zelf geen kinderen kan krijgen, of bij een kinderloze weduwe; de kinderen gelden als kinderen van de man. Het begrip komt uit de dharmaliteratuur, de oude leerboeken over recht en plicht. In het Sanskrietepos de Mahabharata zie je het gebeuren: bijna het hele koningshuis van de Kuru's ontstaat zo. In de boeken van deze Nederlandse hervertelling valt het woord zelf één keer, in Pandu's vraag aan zijn vrouw Kunti, maar het gebruik staat in vier verhalen uitgewerkt.

Wat het woord zegt

Het woord wordt vertaald als "opdracht": wie de kinderen verwekt, doet dat in opdracht, niet als echtgenoot. De vrouw heet daarbij de akker van haar man: wat daar groeit, is van hem, ook als een ander gezaaid heeft.

Waarom een geslacht zonen nodig heeft

Volgens Pandu wordt een mens geboren met vier schulden: aan de voorouders, de goden, de rishi's (de wijzen en zieners) en de andere mensen. De goden betaalt men met offers, de rishi's met studie en ascese, de mensen met een leven dat niemand kwaad doet, en de voorouders met kinderen. Volgens deze opvatting biedt een zoon de voorouders de pinda aan, de rijstballen die zij nodig hebben; sterft een geslacht uit, dan blijven ze zonder offers. De offers aan de voorouders, shraddha, leven bij veel hindoes voort.

De voorbeelden van Bhishma

Satyavati is de koningin van Hastinapura, de hoofdstad van de Kuru's. Haar jongste zoon, koning Vichitravirya, is kinderloos gestorven en heeft twee jonge weduwen achtergelaten, Ambika en Ambalika, prinsessen uit Kashi. Satyavati vraagt Bhishma, Vichitravirya's halfbroer, bij hen kinderen te verwekken. Bhishma heeft gezworen geen kinderen te verwekken en niet te regeren, en weigert. Wel wijst hij op wat in tijden van nood geoorloofd is, en hij vertelt twee verhalen uit het verleden.

Het eerste gaat over Rama met de bijl, Parashurama, de zoon van Jamadagni. Hij roeide eenentwintig keer de kshatriya's uit, de stand van krijgers en koningen, en daarna lieten hun vrouwen kinderen verwekken door brahmanen, geleerde priesters. Dat deden ze, zegt Bhishma, "niet uit begeerte, maar omwille van de dharma", de orde die iedereen bindt. Het tweede is dat van de blind geboren rishi Dirghatamas. Zijn vrouw en zonen binden hem op een vlot en geven hem prijs aan de Ganga, tot koning Vali hem eruit haalt en vraagt bij zijn koningin kinderen te verwekken. Zij stuurt haar min, een vrouw uit de stand van de shudra's, die elf zonen baart. Dirghatamas is ook degene die volgens dit verhaal de regel instelt dat een vrouw haar hele leven aan één man gebonden is; verderop schrijft Pandu diezelfde regel aan Shvetaketu toe. Het epos kent dus twee herkomsten voor één regel.

Satyavati noemt dan een andere naam: Vyasa, haar eigen zoon van de rishi Parashara, voordat ze trouwde. Hij ordende de Veda, de oudste heilige teksten, en heeft haar beloofd te komen als ze hem roept. Zie Vyasa.

Vyasa en de drie zonen

Vyasa stemt toe, op voorwaarde dat de vrouwen eerst een gelofte houden. Ambika ziet bij het lamplicht zijn donkere gezicht, zijn verwarde haar en zijn vlammende ogen, en sluit van angst haar ogen. Vyasa zegt dat haar zoon daardoor blind zal zijn. Het kind is Dhritarashtra. Satyavati vraagt om een ander kind, omdat een blinde geen koning kan zijn. Ambalika wordt bleek van angst; haar zoon heet daarom Pandu, "de bleke".

Als Satyavati Ambika een derde keer vraagt, weigert die. Ze denkt aan zijn gezicht en zijn geur, en stuurt in plaats van zichzelf een dienares die niet vrij is, in haar eigen sieraden. Het epos geeft haar naam niet. Ze groet Vyasa, dient hem met eerbied en gaat naast hem zitten als hij het vraagt. Vyasa zegt tegen haar: "Je zult niet langer onvrij zijn." Haar zoon is Vidura, de wijste van de drie. Hij is volgens het epos de god Dharma zelf, door een vloek op aarde geboren; Dharma met een hoofdletter is die god, dharma de orde. De drie zijn geboren "met de glans van kinderen van de goden" en gelden alle drie als zonen van Vichitravirya. Zie Dhritarashtra en Vidura.

Pandu's verzoek aan Kunti

Een generatie later is Pandu in dezelfde nood. Hij is koning, maar de vloek van een hert dat hij doodde, een rishi in de gedaante van een hert, heeft hem de kracht om kinderen te verwekken ontnomen. Op de berg Shatashringa vertelt hij de asceten dat hij zijn schuld aan de voorouders niet kan aflossen. Hij vraagt Kunti om "in deze tijd van nood" nakomelingen te krijgen van een brahmaan.

Kunti zegt eerst nee. "Dat moet je niet tegen me zeggen", antwoordt ze; zelfs in gedachten wil ze geen andere man dan hij. Ze vertelt dan een verhaal uit de purana's, de oude overleveringen, over koningin Bhadra, die na de dood van haar man zeven kinderen krijgt. Pandu antwoordt met de gewoonte van vroeger, toen vrouwen vrij gingen waar ze wilden, en vertelt hoe Shvetaketu uit woede de gewoonte van nu instelde. "Maar of de daad nu kwaad is of niet", zegt hij, wie de Veda kent zegt dat een vrouw doet wat haar man opdraagt. Dan geeft Kunti toe en noemt ze de mantra, de heilige spreuk, die zij als meisje kreeg van de brahmaan Durvasa: daarmee kan ze elke god roepen. Pandu vraagt haar Dharma te roepen. Zijn vijf zonen zijn dus ook door niyoga geboren, zoals hij het zelf vraagt, maar hun vaders zijn goden en geen brahmaan; wat daaruit volgt, staat bij de Pandava's.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

Het gebruik draagt twee generaties: Vyasa verwekt drie zonen, Pandu vraagt het aan Kunti. Pandu en Bhishma noemen het een gebruik voor tijden van nood. Satyavati spreekt erover met schaamte, Kunti zegt eerst nee, en Pandu erkent dat de daad kwaad kan zijn of niet.

Het gebruik in de dharmateksten

Niyoga komt ook buiten het epos voor. De Manusmriti, een van de dharmateksten, bespreekt het in het negende hoofdstuk: eerst geeft ze de voorwaarden, en in de verzen daarna noemt ze het een dierlijk gebruik. De dharmateksten verbinden het met voorwaarden, onder meer toestemming van de familie en een beperkt aantal keren. Brihaspati, een wetgever, verklaarde de tegenstrijdige uitspraken door ze aan verschillende tijdperken te verbinden. Volgens de traditie leeft men nu in de kali yuga, het laatste tijdperk, waarover Kurukshetra meer zegt; volgens de Brahma Purana is niyoga in dat tijdperk verboden.

In de negentiende eeuw pleitte Dayananda Saraswati, de stichter van de Arya Samaj, in zijn hoofdwerk Satyarth Prakash voor niyoga. Hij steunde ook het hertrouwen van weduwen, dat Arya Samajisten in lijn met de Vedische traditie noemen. Dat was een opvatting van één hervormingsbeweging; deze pagina zegt niet dat het gebruik nu voorkomt.

Veelgestelde vragen

Is niyoga een tweede huwelijk?

Nee. De vrouw blijft de vrouw van haar man, of de weduwe van de overledene, en wie verwekt is geen echtgenoot. De kinderen horen bij het huis van de man: Pandu herinnert Kunti eraan dat hij en zijn broers "om het geslacht van Kuru voort te zetten" door Vyasa zijn verwekt.

Kon een vrouw weigeren?

Kunti zegt eerst nee, en Pandu moet aandringen; Ambika weigert de derde keer en stuurt een ander. Voor die ander bestond die keuze niet, want zij was niet vrij, en het epos laat dat staan. Pandu zegt dat een vrouw moet doen wat haar man haar opdraagt en dat weigeren een kwaad is.

Was niyoga de enige manier om aan een zoon te komen?

Nee. Pandu noemt in de leerboeken van de dharma twaalf soorten zonen, onder wie de zoon die gegeven wordt, de zoon die gekocht wordt en de zoon van een broer.

Komt niyoga nu nog voor?

Het wordt beschreven als een gebruik uit de oudheid; het jongste voorbeeld dat genoemd wordt, is een vorst van de Kalachuri's rond 1700. Volgens de traditionele wet hoort het niet bij het huidige tijdperk.

Verwante begrippen

Waar het woord valt

Boek 1 · Het huis van de Kuru's

  • Toen riep hij Kunti, zijn wettige vrouw, bij zich, en onder vier ogen vroeg hij haar om wat de wijzen niyoga noemen: dat een ander bij de vrouw van een man de kinderen verwekt die de man zelf niet kan verwekken, en dat die kinderen van hem zijn.

    De schuld · hoofdstuk vijftien

Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 1 keer in 1 verhaal. De lijst groeit met elk nieuw boek.

Verder lezen

Wie de teksten en de beweging uit deze pagina zelf wil nalezen, vindt hier drie bronnen.

  • Arya Samaj op de Nederlandse Wikipedia, over de hervormingsbeweging van Dayananda Saraswati.
  • Niyoga op de Engelse Wikipedia, met verwijzingen naar de vakliteratuur en de verzen van de Manusmriti.
  • Activities and movements, op een site van de Arya Samaj zelf, over onder meer niyoga en het hertrouwen van weduwen.

Uit de boeken

Een ander verwekt bij de vrouw van een man de kinderen die de man zelf niet kan verwekken, en die kinderen gelden als de zijne (hoofdstuk 15). Zo verwekt Vyasa Dhritarashtra en Pandu (hoofdstuk 13).

Waar het voorkomt

  1. De schuldHoofdstuk vijftien · boek 1