Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Begrip

mantra

Een mantra is voor hindoes een heilige klank of formule: een vers, een paar woorden of één lettergreep, vaak ontvangen van een guru, een leraar, en bedoeld om de geest te richten op het goddelijke. In de Mahabharata zeggen brahmanen, de priesters en geleerden van het oude India, bij elk offer mantra's op. Met een mantra wijdt een boogschutter zijn pijl tot een wapen van de goden, en met een mantra roept een meisje een god. De kortste en bekendste mantra is de klank Om; het beroemdste vers is de Gayatri.

Wat een mantra is

Het woord is Sanskriet en betekent volgens de Etymologiebank "heilige spreuk" of "raad"; in het Nederlands is het sinds het begin van de twintigste eeuw een gebedsformule. Een gangbare verklaring is "geest" plus "werktuig": een instrument om het denken te richten. In het Nederlands houdt het woord het midden tussen een spreuk en een gebed.

De oudste mantra's zijn de verzen van de Veda, de oudste heilige teksten van India. Volgens de overlevering hebben rishi's, zieners, ze niet gemaakt maar gezien en mondeling doorgegeven; de Rigveda alleen telt er ruim tienduizend. Bij het offer hoort bij elke handeling een eigen mantra. Later kwam daar de oefening bij: wie een mantra herhaalt, richt zijn geest en komt dichter bij een god of bij bevrijding. Er zijn mantra's van één lettergreep, zoals Om, en lange verzen, zoals de Gayatri. Geleerden zijn het er niet over eens of ze vooral door hun betekenis werken of door klank en ritme: Frits Staal vergeleek ze met muziek, Harvey Alper benadrukte hun taal.

De klank Om

Om, ook geschreven als Aum (ॐ), is een heilige lettergreep. Hij staat aan het begin en aan het eind van een voordracht uit de Veda en voor bijna elk gebed of elke mantra. Ook het epos begint ermee: Ganesha, de schrijver, stemt in met de afspraak met Vyasa, de dichter, "met de klank Om". In de Mandukya Upanishad, een van de upanishads, de leerteksten over het Zelf, valt Om uiteen in drie klanken: de A staat voor het wakende bewustzijn, de U voor het dromende en de M voor diepe slaap. In het sikhisme staat Ik Onkar centraal, een eigen formule met een eigen teken. Meer over de upanishads staat op de pagina over de upanishads.

De Gayatri

De Gayatri is de bekendste mantra van het hindoeïsme: een vers uit de Rigveda (3.62.10), toegeschreven aan de rishi Vishvamitra en gericht tot Savitr, een zonnegod. Daarom heet ze ook de Savitri. Ze vraagt om verlichting van het verstand: dat het licht van de god onze gedachten leidt. Gayatri is ook de naam van een versmaat en van een godin.

Traditioneel zeggen de tweemaal geborenen haar op, de mannen van de drie hoogste standen, na hun wijding in de Veda, de upanayana; het epos noemt die wijding hun tweede geboorte. Shudra's hadden volgens de wetboeken geen recht op die wijding. Over vrouwen verschillen de oude teksten, en volgens sommige bronnen werd het vers zelf alleen aan brahmanen geleerd. In de negentiende eeuw verspreidden hervormingsbewegingen haar onder alle hindoes; Swami Vivekananda gaf haar in 1898 aan niet-brahmanen. Tegenwoordig is haar gebruik wijdverbreid en staat de wijding open voor ieder. Een vertaling van het vers volgt hier niet; onder Verder lezen staan er meerdere, met de namen van hun vertalers.

Japa en de mala

Japa is het herhalen van een mantra of een godsnaam, hardop, fluisterend of in gedachten. Wie telt, gebruikt een mala, een snoer van meestal 108 kralen. Vaak wordt een mantra 108 keer herhaald. Het epos kent die gewoonte al: Rishyashringa, een jonge asceet in het woud, heeft een kralensnoer "waarmee ik mijn mantra's tel".

Mantra's in de puja van nu

Puja, de verering van een god, vindt plaats bij een altaar thuis en in de mandir, de tempel. Daar staat een murti, een beeld waarin de god volgens de gelovigen aanwezig is; een priester of de gelovige zelf zegt of zingt mantra's terwijl hij bloemen, wierook en een lamp aanbiedt. Voor shaiva's, volgelingen van Shiva, is een veelgebruikte formule Om Namah Shivaya. De Hare Krishna-mantra is die van de Gaudiya-vaishnava's, volgelingen van Vishnu in de overlevering van Chaitanya, onder wie de Hare Krishna-beweging (zie Krishna); andere vaishnava's gebruiken andere mantra's, zoals Om Namo Narayanaya. Bij bhakti, de weg van toewijding, hoort kirtan: het gezongen herhalen van een naam, voorzangers en koor om de beurt.

Wat de boeken tot nu toe vertellen

Boek 1, Het huis van de Kuru's. Op het slangenoffer van koning Janamejaya noemen de priesters, die "de mantra's kennen", de slangen bij naam en gieten boter in het vuur; de kracht van de mantra's trekt Takshaka, de koning van de slangen, naar de vlammen, tot de jonge Astika het offer stilzet. Kunti, de moeder van de Pandava's, de vijf broers om wie het epos draait, krijgt als meisje van de brahmaan Durvasa een mantra waarmee ze elke god kan roepen, "of hij het wil of niet". Uit nieuwsgierigheid roept ze Surya, de zonnegod; later roept ze met dezelfde mantra de goden bij wie haar zonen worden verwekt.

Boek 2, De leerjaren. Hun leraar Drona geeft grassprieten met zijn mantra's de kracht van wapens. Arjuna, de derde van de vijf, krijgt van hem het Brahmashira, "het hoogste van alle wapens", met de kunst om het te werpen en terug te roepen; hij mag het nooit tegen een mens gebruiken, want het kan de hele wereld verbranden. Bij het huwelijk van Draupadi verbindt de huispriester Dhaumya Yudhishthira, de oudste Pandava, met mantra's aan haar.

Boek 3, Het dobbelspel. Krishna's zoon wijdt zijn pijl met een mantra tot een goddelijk wapen. Als de verbannen Pandava's het woud in gaan, verbreekt Dhaumya met mantra's de begoocheling van een rakshasa, een mensenetend nachtwezen.

Boek 4, De wapens van de goden. Shiva geeft Arjuna zijn eigen wapen, de Pashupata, met de woorden dat hij het kan "dragen, loslaten en terugroepen"; die scène staat op de pagina over Shiva. Indra, de koning van de goden, leert Arjuna daarna vijftien wapens met de vijf manieren om ermee om te gaan, onder andere hoe hij ze loslaat en terughaalt. En Yudhishthira zegt dat de Savitri, het vers aan de zon, bij de tweede geboorte van een jongen, zijn wijding in de Veda, als een moeder voor hem is.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen een mantra en een gebed?

Een gebed vraagt of dankt in eigen woorden; een mantra is een vaste formule die telkens opnieuw wordt opgezegd. Voor veel hindoes is het ook een gebed: een aanroeping van een god, soms van zijn naam alleen. De kern is de heilige klank.

Moet je een mantra begrijpen om hem te gebruiken?

Daarover verschillen geleerden: Frits Staal zag in veel mantra's klank en ritme zonder betekenis, Harvey Alper hechtte aan hun taal. Veel mantra's hebben wel een betekenis, zoals Om Namah Shivaya, dat in het Nederlands "eer aan Shiva" luidt.

Mag iedereen de Gayatri opzeggen?

Tegenwoordig wel: haar gebruik is wijdverbreid, en de wijding waarbij ze wordt gegeven staat open voor ieder. Wat vroeger gold, staat hierboven bij de Gayatri; de vraag wie een brahmaan is, staat op de pagina over de brahmaan.

Is Om alleen hindoeïstisch?

Nee. Om komt voor in het hindoeïsme, boeddhisme en jaïnisme, en het sikhisme heeft Ik Onkar. Een bekende boeddhistische mantra is Om mani padme hum. Wat Om betekent, verschilt per traditie.

Verwante begrippen

Waar het woord valt

Boek 1 · Het huis van de Kuru's

  • Met luid uitgesproken mantra's, de heilige formules van het offer, goten ze geklaarde boter in het vuur, en dit was wat ze wilden: 'Er zal een andere Indra komen, een nieuwe koning voor alle goden, die overal heen kan gaan waar hij wil, die zoveel kracht kan oproepen als hij wil, en die de koning van de goden van nu angst aanjaagt.

    De duimgrote rishi's · hoofdstuk vijf

  • Toen de slangen zich hadden gewassen, keer op keer hun mantra's hadden opgezegd en hun andere heilige riten hadden verricht, kwamen ze terug om van de amrita te drinken.

    De roof van de amrita · hoofdstuk vijf

  • Er kwamen artsen en geneesmiddelen, en rondom brahmanen die de mantra's kenden, de heilige formules die gif onschadelijk maken.

    De dode slang · hoofdstuk zes, 3 keer

  • 'Mijn vader had zeker niet hoeven te sterven, want Kashyapa had het gif met zijn mantra's onschadelijk kunnen maken.

    De man in de boom · hoofdstuk zeven

  • 'Ik ga dat offer voorbereiden,' zei hij tegen de brahmanen die de mantra's kenden, de heilige formules van het offer.

    Het slangenoffer · hoofdstuk zeven, 3 keer

  • En terwijl de hotri onder het uitspreken van de mantra's geklaarde boter in het vuur begon te gieten, verscheen Indra zelf.

    Blijf · hoofdstuk zeven, 5 keer

En nog in 10 andere verhalen van dit boek.

Boek 2 · De leerjaren

  • 'Dit handvol lang gras geef ik met mijn mantra's de kracht van wapens,' zei Drona.

    De ring in de put · hoofdstuk één

  • Hij bracht op het juiste moment de verering, en brahmanen die de mantra's kenden, voltrokken de riten die heil brengen.

    Het toernooi · hoofdstuk twee, 2 keer

  • Maar deze rakshasa zal mijn zoon niet kunnen doden, want die zoon van mij is vol kracht en moed, en bedreven in mantra's.

    De grasspriet · hoofdstuk vier, 2 keer

  • Ik heb de offergave bereid, en Upayaja heeft haar met zijn mantra's geheiligd.'

    De dochter uit het vuur · hoofdstuk vijf

  • Daarna besprenkelde hij hem met water dat hij met mantra's had geheiligd, en zo bevrijdde hij de koning van de vloek.

    De smalle weg · hoofdstuk zes

  • De huispriester van de Somaka's, het geslacht van koning Drupada, was een brahmaan die alle mantra's kende.

    De boog en het doel · hoofdstuk zeven

En nog in 4 andere verhalen van dit boek.

Boek 3 · Het dobbelspel

  • Voor de reis baadde hij en deed zijn sieraden aan, en hij vereerde de goden en de brahmanen met bloemenkransen, mantra's, buigingen en geurige oliën.

    Het aanbod van Maya · hoofdstuk één

  • De wateren van de goden waren er en de planten, Vertrouwen, Inzicht en Sarasvati, dharma, voorspoed en verlangen, de bliksem, de regenwolken en de donderende winden, de zevenentwintig vuren die het offer dragen, de offers en het offerloon, de planeten, de sterren en de mantra's van het offer, allemaal in lichamelijke gestalte.

    De zalen van de goden · hoofdstuk één

  • De muni nam hem op, zei er in zijn hart mantra's over op en gaf hem aan de koning, zodat hij een zoon zou krijgen zoals er geen tweede was.

    De geboorte van Jarasandha · hoofdstuk twee

  • En de goden zelf werden verzadigd, door de offergaven en de plengingen in het vuur die de grote rishi's brachten, met de juiste mantra's en de juiste uitspraak.

    De gasten · hoofdstuk vijf

  • Samen met Yudhishthira kwam hij uit de vrouwenvertrekken, baadde, zei zijn mantra's op en liet de brahmanen hun heilwensen uitspreken.

    Het getal is vol · hoofdstuk zes

  • Rishi's die de Veda kennen, met de zoon van Jamadagni onder hen, kwamen met hun mantra's naar Yudhishthira toe, zoals de zeven rishi's naar Indra gaan in de hemel van de goden.

    De schelp van Varuna · hoofdstuk zeven

En nog in 8 andere verhalen van dit boek.

Boek 4 · De wapens van de goden

  • Alle Pandava's trokken naar het meer, en veel brahmanen gingen met hen mee: brahmanen met en zonder offervuur, brahmanen die de Veda reciteerden, die leefden van wat men hun gaf, die hun mantra's opzeiden en in het woud woonden.

    De boom bij het meer · hoofdstuk één

  • Als men het met een mantra oproept, komen er duizenden speren uit voort, knotsen om van te huiveren en pijlen als gifslangen.

    De jager · hoofdstuk drie

  • Arjuna nam het wapen in ontvangst met de mantra's en de riten, en met de kennis om het los te laten en terug te roepen.

    De hoeders van de wereld · hoofdstuk vier

  • Hij zei zijn mantra's op, keer op keer, zoals de regels het vragen, en hij offerde de voorouders water.

    Lampen in de verte · hoofdstuk vier

  • Als hij ze met de kracht van zijn armen uit zijn zware boog schiet en de mantra's van de wapens van de goden erover uitspreekt, kunnen ze zelfs de goden vellen.

    De bliksem laat iets over · hoofdstuk vijf

  • In het Kamyaka-woud, zonder Arjuna en met verlangen naar hem, reciteerden ze de Veda, zeiden ze hun mantra's op en brachten ze hun offers, en er gingen vijf jaar voorbij.

    Door een spion · hoofdstuk vijf

En nog in 14 andere verhalen van dit boek.

Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 83 keer in 60 verhalen. De lijst groeit met elk nieuw boek.

Verder lezen

Uit de boeken

Uit de woordenlijst van boek 1

Een heilig vers uit de Veda of een heilige formule bij het offer. Er zijn ook mantra's die gif onschadelijk maken (hoofdstuk 6), en een mantra waarmee Kunti een god kan roepen (hoofdstuk 14).

Uit de woordenlijst van boek 2

Een heilig vers uit de Veda of een heilige formule bij het offer. Drona geeft grassprieten met mantra's de kracht van wapens (hoofdstuk 1). Een wapen van de goden wordt met een mantra opgeroepen (hoofdstuk 13).

Uit de woordenlijst van boek 3

Een heilig vers uit de Veda of een heilige formule. Met mantra's wijdt men een pijl tot een wapen van de goden (hoofdstuk 15), en Dhaumya verbreekt met mantra's de begoocheling van Kirmira (hoofdstuk 13).

Uit de woordenlijst van boek 4

Een heilig vers uit de Veda of een heilige formule. Brahmanen zeggen hun mantra's op (hoofdstuk 1). Bij elk wapen van de goden horen mantra's (hoofdstuk 4 en 21). Zie de notitie De wapens van de goden en kralensnoer.

De wapens van de goden

Arjuna gaat naar het noorden om de wapens van de goden te halen. Zo'n wapen hoort bij een god, en wie het krijgt, krijgt er de mantra's bij om het los te laten en terug te roepen: Arjuna 'nam het wapen in ontvangst met de mantra's en de riten, en met de kennis om het los te laten en terug te roepen' (hoofdstuk 4). Om de weg naar de goden te vinden, krijgt hij eerst van Yudhishthira de Pratismriti, de kennis die Vyasa doorgaf (hoofdstuk 2 en 3).

Shiva geeft hem na het gevecht in de gedaante van een Kirata zijn eigen wapen, de Pashupata, het wapen van Rudra (hoofdstuk 3). Daarna komen de hoeders van de wereld op de berg, en elk geeft hem een wapen: Yama zijn strafstaf, Varuna zijn strikken, en Kubera Antardhana, 'het wapen van het verdwijnen' (hoofdstuk 4). In de stad van Indra leert Arjuna vijf jaar lang de wapens van Indra, waaronder de bliksem. 'Vijftien wapens heb je gekregen,' zegt Indra, 'met de vijf manieren om ermee om te gaan: je weet hoe je ze loslaat, hoe je ze terughaalt en hoe je ze opnieuw loslaat, wat je doet als er iets misgaat, en hoe je ze afweert' (hoofdstuk 20). Daarna vraagt Indra zijn gurudakshina.

Over zijn pijlen spreekt Arjuna mantra's uit: 'Ik zei de mantra's van het wapen van Brahma over mijn pijlen op' (hoofdstuk 21). Shiva waarschuwt hem dat hij de Pashupata nooit overhaast op een mens mag loslaten: 'Als het neerkomt op iemand met weinig vuur, verbrandt het de hele wereld' (hoofdstuk 3). Arjuna belooft het: 'Ik zal de wapens van de goden nooit op mensen gebruiken,' zegt hij, 'behalve om wapens af te weren' (hoofdstuk 20). Hij gebruikt ze tegen de danava's in de zee en in de stad die door de lucht gaat (hoofdstuk 21). Welke wapens hij van Indra kreeg, welke de danava's tegen hem inzetten en welke gestalten uit het wapen van Rudra voortkomen, staat in de namenlijsten. Zie ook hoofd van Brahma.

Waar het voorkomt

  1. De duimgrote rishi'sHoofdstuk vijf · boek 1
  2. De roof van de amritaHoofdstuk vijf · boek 1
  3. De dode slangHoofdstuk zes · boek 1
  4. De man in de boomHoofdstuk zeven · boek 1
  5. Het slangenofferHoofdstuk zeven · boek 1
  6. BlijfHoofdstuk zeven · boek 1
  7. De jachtHoofdstuk negen · boek 1
  8. Het gandharvahuwelijkHoofdstuk negen · boek 1
  9. BharataHoofdstuk negen · boek 1
  10. KachaHoofdstuk tien · boek 1
  11. Het huis van PuruHoofdstuk elf · boek 1
  12. De drie prinsessenHoofdstuk dertien · boek 1
  13. Het oudste kindHoofdstuk dertien · boek 1
  14. Het kind in het waterHoofdstuk veertien · boek 1
  15. De mantraHoofdstuk vijftien · boek 1
  16. Vijf zonenHoofdstuk zestien · boek 1
  17. De ring in de putHoofdstuk één · boek 2
  18. Het toernooiHoofdstuk twee · boek 2
  19. De grassprietHoofdstuk vier · boek 2
  20. De dochter uit het vuurHoofdstuk vijf · boek 2
  21. De smalle wegHoofdstuk zes · boek 2
  22. De boog en het doelHoofdstuk zeven · boek 2
  23. De koningenHoofdstuk zeven · boek 2
  24. Het huwelijkHoofdstuk acht · boek 2
  25. UlupiHoofdstuk elf · boek 2
  26. De brandHoofdstuk dertien · boek 2
  27. Het aanbod van MayaHoofdstuk één · boek 3
  28. De zalen van de godenHoofdstuk één · boek 3
  29. De geboorte van JarasandhaHoofdstuk twee · boek 3
  30. De gastenHoofdstuk vijf · boek 3
  31. Het getal is volHoofdstuk zes · boek 3
  32. De schelp van VarunaHoofdstuk zeven · boek 3
  33. Wie verloor u eerst?Hoofdstuk negen · boek 3
  34. ModderHoofdstuk twaalf · boek 3
  35. De koperen potHoofdstuk twaalf · boek 3
  36. KirmiraHoofdstuk dertien · boek 3
  37. Het teken aan de poortHoofdstuk vijftien · boek 3
  38. Mijn vader vielHoofdstuk vijftien · boek 3
  39. De dam is gebrokenHoofdstuk vijftien · boek 3
  40. Met zware hartenHoofdstuk vijftien · boek 3
  41. De boom bij het meerHoofdstuk één · boek 4
  42. De jagerHoofdstuk drie · boek 4
  43. De hoeders van de wereldHoofdstuk vier · boek 4
  44. Lampen in de verteHoofdstuk vier · boek 4
  45. De bliksem laat iets overHoofdstuk vijf · boek 4
  46. Door een spionHoofdstuk vijf · boek 4
  47. De lege grasmatHoofdstuk tien · boek 4
  48. Het stof van KurukshetraHoofdstuk tien · boek 4
  49. Het gezicht naar het oostenHoofdstuk elf · boek 4
  50. De gelofte van de omhelzingHoofdstuk dertien · boek 4
  51. Het altaar in zeeHoofdstuk dertien · boek 4
  52. MadaHoofdstuk vijftien · boek 4
  53. De wijsvinger van IndraHoofdstuk vijftien · boek 4
  54. Achtmaal kromHoofdstuk zestien · boek 4
  55. Een witte bergHoofdstuk zeventien · boek 4
  56. Op een gedachteHoofdstuk zeventien · boek 4
  57. Een tweede bergHoofdstuk achttien · boek 4
  58. Een vuur onder asHoofdstuk negentien · boek 4
  59. Behalve onsterfelijkheidHoofdstuk twintig · boek 4
  60. De stad in de zeeHoofdstuk eenentwintig · boek 4