Begrip
tirtha
Een tirtha is een heilige badplaats waar pelgrims naartoe trekken: een rivier, een meer, een bron, een plek waar twee rivieren samenkomen of een stuk kust, vaak met een hermitage (de woonplaats van een rishi of asceet in het woud) of een berg erbij. In de Mahabharata, het grote Sanskrietepos van India dat hier in het Nederlands opnieuw wordt verteld, maken de Pandava's, de broers om wie het verhaal draait, in het vierde boek zo'n tocht langs de heilige plaatsen van het land. Veel van die plaatsen worden nog steeds bezocht: Varanasi, Prayagraj, Haridwar, Pushkar, Gaya, Dvaraka.
Wat een tirtha is
Het woord betekent letterlijk een doorwaadbare plaats, een plek waar je een rivier kunt oversteken.
Wat men bij een tirtha doet, komt in bijna iedere beschrijving van de boeken terug: baden, vasten, water offeren aan de voorouders en aan de goden, en geven, vooral koeien, goud en eten aan brahmanen, de priesters en kenners van de Veda. Wat het oplevert heet de vrucht van de tocht, en die wordt gemeten aan de grote offers van een koning: wie in een tirtha baadt, krijgt evenveel verdienste als wie een paardenoffer brengt, het grootste offer dat een koning kent, of als wie duizend koeien weggeeft. In de lijsten staat verder wat men er kan krijgen: een plaats in de hemel, kennis, en dat de voorouders gered worden.
De vrucht komt niet vanzelf. Pulastya, de oude rishi (een ziener, een wijze van grote kennis en ascese) die in het epos de tirtha's opsomt, zegt wie haar krijgt: wie zijn handen, zijn voeten en zijn geest in bedwang heeft, wie geen giften aanneemt, niet boos wordt, de waarheid spreekt en alle wezens ziet zoals hij zichzelf ziet. Wie geen geloften houdt, wie steelt en wie een krom hart heeft, baadt niet in de tirtha's, ook al staat hij in het water. Daarom, zegt hij, kan ook een arme de tocht maken, en gaat hij boven de grote offers uit die alleen koningen en rijke mensen kunnen brengen. De boeken noemen de tocht daarom het offer van de arme.
De tocht rechtsom
Wie de tirtha's bezoekt, gaat de aarde rechtsom rond, met de rechterzijde naar wat hij eert: eerst het oosten, dan het zuiden, het westen en het noorden. Zo noemt de huispriester Dhaumya ze, en zo is ook Pulastya's lijst opgebouwd. Hij begint bij Pushkara, gaat westwaarts naar de zee en de Sarasvati, blijft het langst in Kurukshetra, trekt noordwaarts naar de Ganga, oostwaarts langs Naimisha, Varanasi en Gaya, dan zuidwaarts tot de zee, en loopt uit op Prayaga, waar de Ganga en de Yamuna samenkomen, en op de Ganga zelf. Het zijn bijna driehonderd plaatsen; Dhaumya noemt er daarna nog zo'n zestig. De volledige lijsten staan achterin het boek, onder "De tirtha's", bij de bijlagen van boek 4.
De Ganga: rivier en godin
De Ganga is in de boeken zowel een rivier als een godin. Als godin is ze de moeder van Bhishma, de oude strijder van het huis Kuru; als rivier komt ze in boek 4 uit de lucht neer. Koning Bhagiratha doet duizend jaar ascese in de Himalaya om haar naar de aarde te halen en zo de as van zijn voorvaderen te zuiveren. Niemand kan de val van haar water opvangen, behalve Shiva. Hij vangt haar met zijn voorhoofd op, ze ligt daar als een snoer van parels, en ze volgt Bhagiratha naar de zee. Pulastya zegt: in het eerste tijdperk was alles heilig, in het tweede Pushkara, in het derde Kurukshetra, en in het kali-tijdperk, het laatste en slechtste, is het de Ganga. Wie in haar baadt en van haar drinkt, zuivert zijn geslacht tot in het zevende lid. Er is geen tirtha als de Ganga.
Voor hindoes van nu is de Ganga een godin die reinigt en het kwaad wegneemt, afgebeeld als een vrouw op een makara, een groot zeedier dat haar rijdier is. Veel pelgrims nemen Gangajal, water uit de rivier, mee naar huis voor rituelen. In de overtuiging van gelovigen is de rivier rituëel zuiver, ook al is ze een van de meest vervuilde rivieren ter wereld. Ze is ruim 2500 kilometer lang en ontspringt bij de Gangotri-gletsjer in de Himalaya; in haar vallei woont ongeveer een derde van de Indiërs. Over de bergen waar ze ontspringt gaat de pagina over de Himalaya.
Pelgrimsplaatsen van toen en nu
Veel plaatsen uit Pulastya's lijst zijn nu nog bedevaartsoorden. Wat de Mahabharata over iedere plaats vertelt, staat op de pagina van de plaats zelf.
Haridwar ligt waar de Ganga uit de bergen komt: dat is Gangadvara, de poort van de Ganga, zoals Pulastya en Lomasha de plek noemen. Bij Har ki Pauri wordt 's avonds de Ganga vereerd, met een aarti, een ritueel met lampjes die pelgrims op het water zetten. Zie Gangadvara.
Prayagraj, tot 2018 Allahabad geheten, is Prayaga, waar de Ganga en de Yamuna samenkomen; volgens de overlevering stroomt daar ook de Sarasvati onzichtbaar mee. Voor Pulastya is het het laatste oord van zijn lijst, de schoot van de aarde. Zie Prayaga.
Varanasi, ook Benares of Kashi genoemd, ligt aan de Ganga en bestaat al meer dan 2700 jaar. Langs de oever liggen de ghats, de trappen naar het water. Wie hier sterft en aan de Ganga wordt verbrand, wordt volgens de overlevering onmiddellijk bevrijd, en bij Manikarnika, de brandplaats aan de rivier, komen daarom hindoes van ver. In Pulastya's lijst staat Avimukta: wie daar Shiva ziet, raakt zelfs het kwaad van de moord op een brahmaan kwijt, en wie er sterft, wordt bevrijd. Zie Varanasi.
Gaya is voor veel hindoes de plaats waar men de voorouders pinda aanbiedt, rijstballen. Bij Pulastya geeft de plaats wat men er de voorouders geeft: het raakt nooit op, en wie veel zonen wenst, wenst dat er één naar Gaya gaat. Pushkar heet de koning van de tirtha's; Brahma liet er volgens de overlevering een lotus vallen, waaruit het meer ontstond. Prabhasa en Dvaraka liggen aan de kust van Gujarat: Prabhasa heeft de Somnath-tempel, een van de beroemdste tempels van Shiva, en Dvaraka is Krishna's stad. Kurukshetra, het veld van de grote slag, is ook een tirtha; bij een zonsverduistering baden honderdduizenden mensen in de Brahma Sarovar. Zie Prabhasa, Dvaraka en Kurukshetra. Naast al deze plaatsen kennen hindoes de Char Dham, vier grote bestemmingen in alle windstreken, waarover de pagina over de Himalaya meer zegt. Ook jaina's en boeddhisten spreken van tirtha's.
- Gangadvaranu HaridwarLang geleden woonde Bhishma, de zoon van Shantanu en Ganga, aan de oever van de Ganga, bij Gangadvara, de poort waar de rivier uit de bergen komt.in 7 verhalen · ligging vastgesteld
- Prayaganu Prayagraj'Soma, Varuna en Prajapati hebben vroeger in Prayaga offers gebracht,' zei Astika.in 4 verhalen · ligging vastgesteld
- Varanasinu VaranasiOp bevel van zijn moeder ging Bhishma met één enkele wagen naar Varanasi, de hoofdstad van Kashi.in 2 verhalen · ligging vastgesteld
- het woud van Naimishanu NimsarHet woud heette Naimisha.in 8 verhalen · ligging volgens de overlevering
- Kurukshetranu Kurukshetra (Haryana)Janamejaya, de zoon van Parikshit, hield met zijn broers een lang offer op de vlakte van Kurukshetra, het land van de Kuru's.in 11 verhalen · ligging volgens de overlevering
- Prabhasanu SomnathDiens zonen waren de Vasu's, een schare van acht goden: Dhara, Dhruva, Soma, Aha, Anila, Anala, Pratyusha en Prabhasa.in 8 verhalen · ligging volgens de overlevering
- Dvarakanu DwarkaToen ik hoorde dat Subhadra, de zuster van Krishna, in Dvaraka door Arjuna was geschaakt en getrouwd, en dat Krishna en Balarama, haar broers, dat niet kwalijk namen en als vrienden naar Indraprastha kwamen, toen, Sanjaya, had ik geen hoop meer op overwinning.in 19 verhalen · ligging volgens de overlevering
- Shurparakanu SoparaHij onderwierp Shurparaka en de Dandaka's, de koningen van de mleccha's die op de eilanden in de zee woonden, de Nishada's en de menseneters.in 3 verhalen · ligging vastgesteld
- de GodavariDe vier oceanen waren er, en de Ganga, de Yamuna, de Narmada, de Sindhu, de Sarasvati, de Godavari en de Kaveri, en alle andere rivieren en heilige badplaatsen, meren, bronnen en vijvers, ieder in zijn eigen gedaante.in 3 verhalen
- NarmadaDe vier oceanen waren er, en de Ganga, de Yamuna, de Narmada, de Sindhu, de Sarasvati, de Godavari en de Kaveri, en alle andere rivieren en heilige badplaatsen, meren, bronnen en vijvers, ieder in zijn eigen gedaante.in 6 verhalen
De Kumbh Mela
De Kumbh Mela is een pelgrimstocht waarbij miljoenen hindoes op gunstige dagen in een heilige rivier baden, in de overtuiging dat het bad het kwaad van het verleden wegneemt; de drukste dag is die van de nieuwe maan. Hij wordt gehouden in Haridwar en Prayagraj aan de Ganga, Ujjain aan de Shipra en Nashik aan de Godavari, elke drie jaar op een van de vier, zodat elke plaats eens in de twaalf jaar aan de beurt is. Volgens de overlevering vielen op die plaatsen druppels van de amrita, de drank van de onsterfelijkheid, toen goden en asura's er om vochten. UNESCO nam hem in 2017 op in de lijst van immaterieel erfgoed. De Mahabharata kent de Kumbh Mela niet onder die naam.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
Boek 1. Sauti, de verteller van het epos, trekt voor hij begint "langs heilige wateren en heiligdommen" en vertelt het in het woud van Naimisha, een plaats uit Pulastya's lijst. Parashurama, die de kshatriya's, de krijgers, uitroeide, vulde bij Samantapanchaka vijf meren met hun bloed en vroeg zijn voorouders dat die beroemd werden als tirtha's. Shakuntala zegt tegen koning Dushyanta dat de waarheid gelijkstaat aan het baden in alle tirtha's.
Boek 2. Arjuna wordt voor twaalf jaar het land uit gestuurd en trekt langs de tirtha's. In de Ganga trekt de naga Ulupi, een vrouw uit het slangenvolk, hem naar de bodem; in het zuiden bezoekt hij vijf tirtha's waar vijf krokodillen wonen, in werkelijkheid vervloekte apsara's, hemelse danseressen, en hij verlost ze. Bij de tirtha Utkochaka leeft Dhaumya in ascese; de broers maken hem hun huispriester.
Boek 3. De Pandava's zijn het woud in gegaan. Maitreya, een rishi die zelf op pelgrimstocht langs de tirtha's was, komt bij hen langs. Als Draupadi, die met alle vijf getrouwd is, bij Krishna haar klacht doet, zegt ze tegen hem dat hij in Prabhasa, de tirtha waar de goeden heen gaan, duizend jaar van de goden op één been stond.
Boek 4. In De wapens van de goden is de pelgrimstocht het middenstuk. Arjuna is naar de hemel van Indra, de koning van de goden, vertrokken om wapens te halen, en zijn broers en Draupadi zitten zonder hem in het Kamyaka-woud. Als de rishi Narada langskomt, vraagt Yudhishthira, de oudste broer, welke vrucht krijgt wie de aarde rondgaat, langs de tirtha's. Narada vertelt wat Pulastya aan Bhishma vertelde (hoofdstuk 10), en Dhaumya vult het aan met zijn lijst per windstreek (hoofdstuk 11). Dan komt Lomasha uit Indra's hemel met de boodschap dat Yudhishthira intussen ascese moet doen en de tirtha's moet bezoeken; hij zal de broers leiden en beschermen tegen de rakshasa's, mensenetende nachtwezens die de ascese verstoren. Op de dag na de volle maan van Margashirsha vertrekken ze, met hun gezicht naar het oosten, in boombast en hertenhuiden.
Twee plaatsen onderweg. Bij Gaya houden ze de vier regenmaanden onder de onvergankelijke banyan, terwijl de brahmanen vertellen van koning Gaya, wiens offers zo overvloedig waren dat zijn stad zong dat er vijfentwintig bergen voedsel overbleven. In Prabhasa, aan de westkust, leeft Yudhishthira twaalf dagen van water en lucht, zo mager dat de Vrishni's, Krishna's volk, bij zijn aanblik in tranen uitbarsten. Via de Sarasvati en Kurukshetra komen ze bij Gangadvara; daar begint de berg, en daarover vertelt de pagina over de Himalaya meer. Bij elke plaats vertelt Lomasha wat daar gebeurd is, aan de Ganga hoe Bhagiratha de rivier uit de hemel liet neerdalen. Aan het eind van het boek neemt hij afscheid.
Veelgestelde vragen
Is een tirtha altijd een plek aan het water?
Meestal, maar niet altijd. In de lijsten van Pulastya staan ook bergen, bossen en hermitages. Volgens teksten uit later tijd kan zelfs een heilige leraar een tirtha zijn, en bestaat er een tirtha van de geest: waarheid, vrijgevigheid, geduld en mededogen. Ook jaina's en boeddhisten kennen het woord.
Kan een arme of iemand die thuis moet blijven de tocht ook maken?
Volgens Pulastya wel. Hij zegt dat wie niet alle tirtha's kan bereiken, in gedachten naar ze toe moet gaan. Dhaumya voegt eraan toe dat al wie de plaatsen alleen hoort noemen, er verdienste mee wint.
Wat gebeurt er met de as van overledenen?
Hindoes verbranden hun doden, en veel families laten de as in de Ganga of een andere heilige rivier. Volgens de overlevering brengt dat de overledenen dichter bij de bevrijding, moksha. In het epos zelf zuivert Bhagiratha de as van zijn voorvaderen door de Ganga naar de aarde te halen.
Wat gebeurt er op de Kumbh Mela behalve baden?
Er trekken optochten van sadhu's, asceten die de wereld hebben verlaten. Zij horen bij de akhara's, de kloosterorden, die op de grote baddagen in optocht en in een vaste volgorde het water in gaan. Daaromheen liggen tentenkampen en markten, en religieuze leraren houden er toespraken; er wordt religieuze muziek gemaakt.
Verwante begrippen
De woordenlijsten van de boeken leggen de woorden uit die in het epos naast tirtha staan.
- verdiensteWat een tirtha, een offer of een gift oplevert.in 33 verhalen
- water offerenEen offer van water voor de voorouders en de goden, bij een tirtha of een rivier.in 0 verhalen
- vooroudersDe gestorven vaders en moeders van een geslacht, die in hun eigen wereld leven.in 62 verhalen
- heiligVan een plaats, een rivier of een berg die de goden en de rishi's eren, en waar men zijn kwaad kwijtraakt.in 24 verhalen
- ascese, asceetZelfbedwang en ontbering, waarmee een asceet in de loop van jaren kracht opbouwt.in 0 verhalen
- hermitageDe woonplaats van een rishi of een asceet in het woud.in 59 verhalen
Over de dharma die de tocht draagt, gaat de pagina dharma; wie een brahmaan is die de gift ontvangt, staat bij de brahmaan.
Waar het woord valt
Per boek de verhalen van deze hervertelling waarin het woord tirtha voorkomt, met de zin waarin het voor het eerst valt en een link naar het verhaal. Bij elk nieuw boek wordt de lijst vanzelf aangevuld.
Boek 1 · Het huis van de Kuru's
'Als u mij gunstig gezind bent, vaders,' zei Rama, 'dan vraag ik dit: dat ik vrijkom van het kwaad dat ik op me heb geladen door de kshatriya's in mijn woede uit te roeien, en dat de meren die ik heb gemaakt in de wereld beroemd worden als tirtha's, heilige badplaatsen waar pelgrims naartoe trekken.'
Vijf meren van bloed · hoofdstuk één
De waarheid, koning, staat gelijk aan de studie van alle Veda's en aan het baden in alle tirtha's, de heilige badplaatsen.
Bharata · hoofdstuk negen
Boek 2 · De leerjaren
'In deze wouden ligt een tirtha die Utkochaka heet, een heilige badplaats waar pelgrims naartoe trekken,' antwoordde de gandharva.
De huispriester · hoofdstuk zes, 2 keer
Met de brahmanen daalde hij van die hoogten af naar het oosten, want hij wilde de streken zien die daar lagen: het woud van Naimisha, de beroemde Kaushiki, de grote rivieren Gaya en Ganga, en de ene tirtha na de andere, de heilige badplaatsen waar pelgrims naartoe trekken.
Manipura · hoofdstuk elf, 2 keer
Er lagen daar vijf tirtha's, maar juist die vijf wateren meden alle asceten.
De krokodillen · hoofdstuk elf, 2 keer
Daarna bezocht Arjuna een voor een alle tirtha's en heilige plaatsen aan de kust van de westelijke oceaan, tot hij bij Prabhasa kwam.
Raivataka · hoofdstuk elf
Boek 3 · Het dobbelspel
'Ik maakte een pelgrimstocht langs de tirtha's, de heilige badplaatsen,' zei Maitreya, 'en zo kwam ik in Kurujangala, het land van de Kuru's.
De dij · hoofdstuk dertien
En in Prabhasa, de tirtha waar de goeden heen gaan, heb je duizend jaar van de goden op één been gestaan, trouw aan je gelofte.
Ook jou niet · hoofdstuk veertien
Boek 4 · De wapens van de goden
Koning van de bergen, toevlucht van de wijzen, rijk aan tirtha's, de heilige badplaatsen, ik ga, en ik neem afscheid van je.
Lampen in de verte · hoofdstuk vier, 2 keer
Wie geen offers bracht, wie loog, wie de Veda niet kende, wie niet in de tirtha's had gebaad, wie niets gaf, kon haar niet zien, en ook niet wie offers verstoorde, wie gemeen was of drank dronk, wie het bed van zijn leraar schond, wie vlees at of een kwaad hart had.
Op één zetel · hoofdstuk vier
En jij moet met al je broers de afgelegen tirtha's gaan zien.
De halve zetel · hoofdstuk vijf, 3 keer
Van brahmanen en asceten die van alle kanten naar hem toe kwamen, van tirtha's, van bergen en uit de wouden, hoorde Yudhishthira dat Arjuna nog altijd in de zwaarste ascese leefde.
Het hart van de dobbelstenen · hoofdstuk negen
Wie de aarde rechtsom rondgaat, langs de tirtha's, de heilige badplaatsen waar pelgrims naartoe trekken: welke vrucht krijgt hij daarvoor?
De lege grasmat · hoofdstuk tien
Het gaat om de tirtha's, en om wat de dharma daarvan zegt.
Het offer van de arme · hoofdstuk tien, 13 keer
En nog in 16 andere verhalen van dit boek.
Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 100 keer in 30 verhalen. De lijst groeit met elk nieuw boek.
Verder lezen
Een paar bronnen over de tirtha's, de rivier en de pelgrimsplaatsen van nu.
- Kumbh Mela, Ganges (rivier)) en Varanasi (stad)) op de Nederlandse Wikipedia.
- Kumbh Mela op de lijst van immaterieel erfgoed van UNESCO.
- Tirtha (Hinduism)), Ganga (goddess)), Ganges, Kumbh Mela en Char Dham op de Engelse Wikipedia.
- De plaatsen: Prayagraj, Haridwar, Gaya, Pushkar, Kurukshetra en Somnath op de Engelse Wikipedia.
Uit de boeken
Uit de woordenlijst van boek 1
Een heilige badplaats waar pelgrims naartoe trekken.
Uit de woordenlijst van boek 2
Een heilige badplaats waar pelgrims naartoe trekken. Arjuna bezoekt op zijn tocht de ene tirtha na de andere (hoofdstuk 11). Bij vijf tirtha's aan de zuidelijke oceaan leven vijf krokodillen (hoofdstuk 11).
Uit de woordenlijst van boek 3
Een heilige badplaats waar pelgrims naartoe trekken. Maitreya komt op een tocht langs de tirtha's bij de Pandava's (hoofdstuk 13).
Uit de woordenlijst van boek 4
'De heilige badplaatsen waar pelgrims naartoe trekken' (hoofdstuk 10). Arjuna noemt de Himalaya 'rijk aan tirtha's, de heilige badplaatsen' (hoofdstuk 4). Zie de notitie De tirtha's en de lijst van tirtha's.
De tirtha's
Een tirtha is een heilige badplaats waar pelgrims naartoe trekken. Als Arjuna weg is, vraagt Yudhishthira aan Narada: 'Wie de aarde rechtsom rondgaat, langs de tirtha's, de heilige badplaatsen waar pelgrims naartoe trekken: welke vrucht krijgt hij daarvoor?' (hoofdstuk 10). Narada antwoordt met wat de rishi Pulastya lang geleden aan Bhishma vertelde, en bij bijna elke plaats komt hetzelfde terug: wie daar baadt en vast, wie water offert aan de voorouders en aan de goden, krijgt de vrucht van een offer, of van duizend koeien die hij weggeeft, of de wereld van Brahma (hoofdstuk 10). Wie er komt, 'raakt zijn kwaad kwijt' (hoofdstuk 10).
De vrucht van de tocht is verdienste. 'Naar de tirtha's gaan levert verdienste op, en het gaat zelfs boven de offers uit', zegt Pulastya, en het is 'iets wat ook een arme kan doen' (hoofdstuk 10). Maar de vrucht komt niet vanzelf: 'Wie zijn handen en zijn voeten en zijn geest in bedwang heeft, wie kennis heeft en ascese en een goede naam, die krijgt de vrucht van de tirtha's' (hoofdstuk 10). 'Wie niet alle tirtha's kan bereiken, moet in gedachten naar ze toe gaan' (hoofdstuk 10). Van sommige plaatsen zegt Pulastya wat wie er sterft te wachten staat: 'Wie er sterft terwijl hij vast, is gelukkig in de werelden van de goden' (hoofdstuk 10).
Men gaat de aarde rechtsom rond, met de rechterzij naar wat men eert. Zo noemt ook de huispriester Dhaumya de tirtha's: eerst het oosten, dan het zuiden, het westen en het noorden (hoofdstuk 11). Daarna trekken de Pandava's met de rishi Lomasha zelf langs de tirtha's, en Lomasha wijst onderweg aan wat er gebeurd is. Alle plaatsen, met hun verhaal en hun vrucht, staan in de lijst van tirtha's. Zie ook heilig, heil en water offeren.
Waar het voorkomt
- Vijf meren van bloedHoofdstuk één · boek 1
- BharataHoofdstuk negen · boek 1
- De huispriesterHoofdstuk zes · boek 2
- ManipuraHoofdstuk elf · boek 2
- De krokodillenHoofdstuk elf · boek 2
- RaivatakaHoofdstuk elf · boek 2
- De dijHoofdstuk dertien · boek 3
- Ook jou nietHoofdstuk veertien · boek 3
- Lampen in de verteHoofdstuk vier · boek 4
- Op één zetelHoofdstuk vier · boek 4
- De halve zetelHoofdstuk vijf · boek 4
- Het hart van de dobbelstenenHoofdstuk negen · boek 4
- De lege grasmatHoofdstuk tien · boek 4
- Het offer van de armeHoofdstuk tien · boek 4
- Het stof van KurukshetraHoofdstuk tien · boek 4
- De schoot van de aardeHoofdstuk tien · boek 4
- Vier windstrekenHoofdstuk elf · boek 4
- Het gezicht naar het oostenHoofdstuk elf · boek 4
- Wie wil er nog eten?Hoofdstuk elf · boek 4
- Ik heb hem verteerdHoofdstuk elf · boek 4
- ShantaHoofdstuk dertien · boek 4
- De twee bomenHoofdstuk veertien · boek 4
- Twaalf dagen in PrabhasaHoofdstuk veertien · boek 4
- Waarom zinkt de aarde niet?Hoofdstuk veertien · boek 4
- Gouden koeienHoofdstuk vijftien · boek 4
- De havik en de duifHoofdstuk zestien · boek 4
- Ik kan gaanHoofdstuk zeventien · boek 4
- Een witte bergHoofdstuk zeventien · boek 4
- Het uur van onze krachtHoofdstuk achttien · boek 4
- Het twaalfde jaarHoofdstuk tweeëntwintig · boek 4