Begrip
tapas
Tapas is het Sanskrietwoord voor ascese, en het betekent letterlijk "hitte": de gloed die een mens opbouwt door zich te bedwingen, met vasten, waken, zwijgen, stilstaan en een leven zonder gemak. In de Mahabharata, het Sanskrietepos over de oorlog tussen twee takken van het geslacht van Kuru, doet die gloed iets. Een asceet, iemand die zich aan die oefening wijdt, kan er vloeken en gunsten mee geven, en de goden worden er onrustig van.
Wat tapas is
De wortel van het woord is tap, "verwarmen, gloeien, branden". Het beeld is dat van een vuur in wie zich ontzegt wat hij verlangt. Zelfbedwang is een oefening die kracht oplevert; de woordenlijsten van de boeken zeggen het zo: opgebouwde kracht, geen magie. Ze groeit over jaren, en ze kan opraken.
Een asceet doet het met een doel. De een wil een zoon, de ander een gunst van een god, een derde de macht van de goden zelf, en een enkeling de bevrijding uit de kringloop van geboorte en dood. De oefening verschilt per persoon: in een rivier staan met het gezicht naar de zon, zo lang stilzitten dat er een mierenhoop om je heen groeit. Een rishi is een ziener, een wijze van grote kennis en ascese; een muni is een wijze die zich in zwijgen en ascese terugtrekt, en yati's bedwingen zich volkomen.
Wat tapas in het epos doet
Het levert kracht op die de goden doet beven. De rishi Vishvamitra was een kshatriya, een krijger en koning, tot hij zag dat de kracht van een brahmaan, een priester en geleerde, groter was dan de zijne. Hij liet zijn rijk achter en richtte zijn geest op ascese. "Met de hitte ervan vulde hij de drie werelden en kwelde hij alle schepselen, en ten slotte werd hij een brahmaan." Of een krijger zo brahmaan kan worden of dat geboorte beslist, daarover verschillen de teksten; zie de brahmaan. Indra, de koning van de goden, werd bang voor zijn troon en stuurde Menaka, een apsara, een danseres uit de hemel van de goden, om zijn ascese te breken. Zelfs zij was bang voor iemand die "zo gloeit van ascese". Zie Vishvamitra en Blijf, als je kunt.
Het is de prijs voor een gunst, en de gunst heeft een grens. De broers Sunda en Upasunda, asura's, de oude rivalen van de goden, deden in het Vindhya-gebergte zo'n zware ascese, met honger en dorst, op hun tenen, met hun armen omhoog, dat de bergen er van gingen dampen. Brahma, de god die de schepselen voortbracht, gaf hun alles wat ze vroegen, behalve de onsterfelijkheid: ze hadden hun ascese alleen op zich genomen uit verlangen naar heerschappij. Ze trokken uit om de wereld te onderwerpen en doodden elkaar om een vrouw.
Ze beschermt niet tegen hoogmoed. Yavakri, de zoon van de asceet Bharadvaja, wilde de Veda's, de oude heilige teksten, kennen zonder ze bij een leraar te leren. Hij hield zijn lichaam boven een laaiend vuur, tot Indra hem kwam waarschuwen: "Dit is geen weg." Yavakri hield vol, en Indra gaf toe en schonk hem wat hij wilde. Zijn vader zei hem dat hij nu hoogmoedig zou worden, en zo gebeurde het. Hij maakte de schoondochter van de rishi Raibhya lastig, en Raibhya schiep in zijn woede een rakshasa, een mensenetend nachtwezen, die Yavakri doodde. Zie De zanddam.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
Deze hervertelling vertelt het epos in boeken.
Boek 1, Het huis van de Kuru's. Achter de rishi's staat steeds ascese: Vyasa, de dichter van het epos, ordent met ascese en meditatie de Veda. De Valakhilya's, rishi's zo klein als een duim, wekken met de vrucht van hun ascese een nieuwe Indra. De jonge asceet Shringin vervloekt koning Parikshit, en zijn vader Shamika zegt hem dat de drift zelfs bij de grootste asceten groeit.
Boek 2, De leerjaren, en boek 3, Het dobbelspel. De rishi Sharadvat joeg met zijn ascese Indra angst aan. In het woud raadt de brahmaan Shaunaka Yudhishthira, de oudste van de vijf Pandava's, de broers om wie het epos draait, aan om door ascese de macht te winnen die de yoga geeft.
Boek 4, De wapens van de goden. Arjuna, de derde Pandava, trekt alleen de Himalaya in om de wapens van de goden te winnen. Zoals hij zelf vertelt, at hij de eerste maand wortels en vruchten, leefde hij de tweede van water, at hij de derde niets en stond hij de vierde met zijn armen omhoog. De rishi's van de berg gaan naar Shiva met de woorden: "Hij verhit ons allemaal. Houd hem tegen." Shiva komt als jager en geeft hem na een gevecht het wapen Pashupata; het hele verhaal staat op Shiva. Lomasha, een rishi die de Pandava's begeleidt, brengt daarna Indra's boodschap: er is niets boven de ascese, en door ascese bereikt men wat groot is.
Tapas in de Veda
Het woord is ouder dan het epos. In de Veda, de oudste heilige teksten van het hindoeïsme, is tapas al een scheppende kracht: het scheppingslied van de Rigveda, de Nasadiya Sukta, zegt dat het Ene, de oerbron waaruit alles ontstond, uit hitte geboren werd. Het beeld is dat van warmte als oorsprong, zoals een vogel zijn ei uitbroedt. Zie de Veda.
Asceten en vasten nu
Wie zich geheel aan de ascese wijdt, heet in India een sadhu; het woord komt van een wortel die "het doel bereiken" betekent. Sadhu's hebben de wereld verlaten, bezitten bijna niets, trekken rond en leven van wat ze krijgen, met meditatie en gebed. Sommigen volgen Shiva, anderen Vishnu. Vrouwelijke asceten heten sadhvi's. Ook in het jaïnisme, een andere religie uit India, is tapas een kernbegrip, met uiterlijke vormen als vasten en innerlijke als de gedachten die erbij horen.
Veel hindoes houden een vrata, een gelofte, meestal een vast: een dag zonder eten, of alleen melk en fruit, op vaste dagen van de maand en bij feesten als Navaratri, negen nachten van verering, en Mahashivaratri, de grote nacht van Shiva. Een vrata geldt als een vorm van zelfbedwang. Mannen en vrouwen houden het, vrouwen veel vaker, uit eigen toewijding of voor familieleden.
Veelgestelde vragen
Moet een hindoe ascese doen?
Nee. In de oude indeling van het leven in vier fasen staat de ascese vooral in de laatste twee: na het leven als huisvader trekt men zich eventueel terug in het woud. Toch geldt ook de strenge leefregel van de leerling, de brahmacharya, als een tijd van tapas, en sommige mensen kiezen er vroeg voor. In het epos doen ook koningen en huisvaders ascese zonder hun leven te verlaten. Zie levensfasen en woudbewoner.
Is ascese alleen voor brahmanen?
In het epos niet. Vishvamitra was krijger en koning, Arjuna is een krijger, en Sunda en Upasunda zijn asura's. Wat telt is de kracht die de ascese oplevert, en de goden reageren op die kracht, wie hem ook opbouwt.
Wat is het verschil tussen tapas en yoga?
In de yoga van Patanjali is tapas een van de vijf niyama's, de regels voor de omgang met jezelf: zuiverheid, tevredenheid, tapas, bestudering van de heilige teksten en overgave aan Ishvara, de hoogste god. De Yoga Sutra's omschrijven tapas als zelfbedwang, aanhoudende meditatie en volharding. Yoga is het ruimere begrip: de hele oefening die geest en zinnen bedwingt. Zie yoga.
Is tapas hetzelfde als boetedoening?
Niet helemaal. Boetedoening is een handeling om een eerder onrecht goed te maken, met verzoening als doel. Tapas is in de eerste plaats opbouw: kracht, zuivering, vrijheid. Het hindoeïsme kent wel boete, prayashchitta, en tapas is daar een van de middelen voor, naast pelgrimstocht, vasten, geven en het opzeggen van gebeden.
Verwante begrippen
- ascese, asceetZelfbedwang en ontbering, waarmee een asceet in de loop van jaren kracht opbouwt.in 0 verhalen
- muniEen wijze die zich in zwijgen en ascese terugtrekt.in 39 verhalen
- yati's'De yati's, de asceten die zich volkomen bedwingen' (hoofdstuk 20).in 1 verhaal
- brahmacharyaDe gelofte om in onthouding te leven, voor studie en meditatie.in 1 verhaal
- levensfasenDe vier fasen waarin een leven verloopt.in 6 verhalen
- woudbewonerIemand in de derde van de vier levensfasen, die als asceet in het woud leeft (hoofdstuk 2).in 4 verhalen
Waar het woord valt
Boek 1 · Het huis van de Kuru's
Sauti naderde hen met gebogen hoofd, groette hen allemaal met de handpalmen tegen elkaar en vroeg hoe het ging met hun ascese, de tapas waarmee een asceet in de loop van jaren kracht opbouwt.
Het woord Jaya · hoofdstuk één, 2 keer
Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 2 keer in 1 verhaal. De lijst groeit met elk nieuw boek.
Verder lezen
- Sadhoe en Boetedoening op de Nederlandse Wikipedia.
- Tapas (Indian religions)), Sadhu, Niyama, Nasadiya Sukta, Prayashchitta en Vrata op de Engelse Wikipedia, met verwijzingen naar de vakliteratuur.
Uit de boeken
Zie ascese.
Waar het voorkomt
- Het woord JayaHoofdstuk één · boek 1