Naar de inhoud
De Mahabharataopnieuw verteld

Begrip

yoga

Yoga is in de Mahabharata de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt. De Mahabharata is het grote epos van India, een gedicht in het Sanskriet van meer dan tweeduizend jaar oud, dat op deze site in het Nederlands opnieuw wordt verteld, boek voor boek. Op de eerste bladzijde van dat epos somt de verteller op wat erin besloten ligt: de Veda's, de oude heilige teksten; het onderscheidend inzicht, dat verderop sankhya heet; en de yoga.

Met de houdingen van de yogales van nu heeft die yoga op het eerste gezicht weinig te maken. Wie in het epos aan yoga doet, gaat zitten, trekt zijn aandacht naar binnen en wint daar kracht mee, iets wat wij meditatie zouden noemen, en meer dan dat: een arts ziet zo dat een koning geen leven meer heeft, een god neemt zo een lichaam aan, een oude koningin krijgt de raad het woud in te gaan en zich aan de yoga te wijden, "aan de diepe overpeinzing". Wie de yoga beoefent, is in het epos uit op kennis van het Zelf, het diepste wezen dat in ieder schepsel woont, en op de bevrijding uit de kringloop van geboorte en dood. Onderaan deze pagina staat waar het woord in de boeken valt, verhaal voor verhaal.

Wat yoga in het epos doet

In de boeken van deze hervertelling valt het woord op drie manieren.

Als verzonkenheid van een mens. De slangenkoning Takshaka is op weg om koning Parikshit te doden, de kleinzoon van Arjuna, een van de vijf broers om wie het epos draait. Onderweg komt hij een brahmaan tegen, een priester en geleerde, die de koning met zijn kennis wil redden: Kashyapa de arts. Takshaka raadt het hem af. "Kashyapa ging zitten, verzonk in yoga en richtte zijn aandacht op de koning", en met zijn geestelijke kennis zag hij dat de levenstijd van de koning om was. Hij nam het goud van Takshaka aan en keerde terug; de slang ging door naar de stad.

Ook anderen verzinken in yoga. Van Vyasa, de dichter die binnen het verhaal het epos zelf heeft gemaakt, wordt gezegd dat de Mahabharata voortkomt uit de geest van een rishi "die zich door yoga had gezuiverd en wiens geest zo wijd was als de oceaan". Vyasa is ook degene die zijn moeder Satyavati, de oude koningin, na de dood van haar kleinzoon Pandu aanraadt de stad te verlaten: "Ga daarom het woud in en wijd je aan de yoga, aan de diepe overpeinzing." En in boek 3 van deze hervertelling zit Yudhishthira, de oudste zoon van Pandu, die zijn rijk heeft verdobbeld en met zijn broers het woud in moet, op de grond te huilen. De brahmaan Shaunaka spreekt hem toe, een man die "bedreven was in yoga, de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt, en in sankhya, de leer die de bestanddelen van het bestaan onderscheidt".

Als macht van een god. Vishnu wordt "de meester van de yoga" genoemd wanneer Indra, de koning van de goden, bij hem te rade gaat over de reuzenvogel Garuda, en aan het einde van elk wereldtijdperk ligt Vishnu op de oceaan in "yoga-nidra, de yogaslaap, een diepe verzonkenheid". Als de goden hem in zijn hemel opzoeken, "rust zijn blik in yoga op zijn brede borst". Koning Pandu kon zelf geen kinderen verwekken, en zo komt de god Dharma bij Pandu's vrouw Kunti "in een gedaante die hij door yoga had aangenomen"; uit die ontmoeting wordt Yudhishthira geboren, die daarom de zoon van Pandu én van de god Dharma is. Shaunaka zegt dat de scharen van de goden "de schepselen in stand houden door de macht van hun yoga". En als Draupadi, de vrouw van de vijf broers, in de speelzaal wordt ontkleed en Krishna aanroept, een neef van de broers die in het epos mens én god is, noemt ze hem "grote yogi, Zelf van alle schepselen".

Als macht die men door ascese wint. Shaunaka geeft Yudhishthira een raad die laat zien hoe yoga en ascese in het epos samenhangen: ascese, het zelfbedwang en de ontbering waarmee een asceet in de loop van jaren kracht opbouwt, is het middel, en de yoga is wat die kracht oplevert. "Zoek de innerlijke rust, en win door ascese de macht die de yoga geeft." Yudhishthira volgt die raad met een zware ascese. Hij gaat in de Ganga staan, de Ganges, met zijn gezicht naar de zon, bedwingt zijn zinnen, leeft van lucht en blijft staan "in de pranayama, de beheersing van de adem", en in zijn lofzang noemt hij de zon "de toevlucht van wie de yoga beoefent". De zonnegod geeft hem daarop de koperen pot waaruit hij de twaalf jaar van zijn ballingschap de brahmanen in het woud kan voeden.

In boek 4, De wapens van de goden, komt het woord op alle drie die manieren terug. Vyasa leert Yudhishthira "de hoogste kennis van de yoga". Arjuna vertrekt voor zijn ascese "verbonden met de yoga die naar Indra leidt" en blijft op de berg "in yoga verzonken". Shiva, "de meester van de yoga", vermenigvuldigt zich in Rudrakoti tienmiljoenvoudig, zodat elke rishi hem het eerst ziet. Koning Sagara "verzonk in yoga" en kwam zo tot Shiva. De yati's, de asceten die zich volkomen bedwingen, gaan "volmaakt in de yoga" naar de plaats van Narayana en keren niet terug. En de slang Nahusha noemt "waarheid, zelfbeheersing, ascese en yoga" wat een mens tot zijn doel brengt, niet zijn afkomst.

Yoga en sankhya

Shaunaka is bedreven in yoga én in sankhya, en de hymne aan de zon uit hetzelfde boek noemt de twee samen: "U bent de toevlucht van wie de sankhya kent, en de steun van wie de yoga beoefent." Sankhya, letterlijk "opsomming", telt en ordent wat een mens en de wereld uitmaakt. In de klassieke vorm kent ze twee grondbeginselen: het bewustzijn, dat alleen toeziet, en de natuur, waartoe alles hoort wat je kunt waarnemen en voelen, ook je gedachten en je zinnen. Wie je in wezen bent, is het toeziende bewustzijn, en dat is iets anders dan alles wat in je verandert. Yoga is de oefening die bij dat inzicht hoort: wie geest en zinnen bedwingt, oefent zich in dat onderscheid. In de latere hindoeïstische overlevering worden sankhya en yoga tot de zes klassieke scholen van de filosofie gerekend, en van oudsher worden ze als een paar genoemd, zoals de hymne hierboven al doet. De Mahabharata zelf komt erop terug in het Shanti Parva, de twaalfde van de achttien parva's, die in een later boek van deze hervertelling aan de beurt komt. Meer over de sankhya staat in het Engelse Wikipedia-artikel Samkhya.

Waar het woord vandaan komt

Yoga komt van de Sanskrietwortel yuj, "aanspannen, een juk opleggen, verbinden". Het Nederlandse woord juk is er familie van: beide gaan volgens de Etymologiebank terug op dezelfde Indo-Europese wortel, net als het Latijnse iugum en het Griekse zygon. De Indiase grammaticus Panini, rond de vierde eeuw v.Chr., onderscheidde al twee betekenissen van de wortel: aanspannen, en zich verzamelen, de aandacht richten. Beide beelden zitten in het woord. Wie een span paarden onder het juk brengt, bindt ze samen en houdt ze in bedwang.

Een van de vroegste teksten waarin het woord een geestelijke oefening aanduidt, is de Katha Upanishad, een van de upanishads, de oude leerteksten over het Zelf, geschreven ergens tussen de vijfde en de eerste eeuw v.Chr. Daar is het de hoogste weg wanneer de vijf zinnen en de geest stilstaan en het verstand niet wankelt; dat vasthouden van de zinnen noemt de Upanishad yoga. Dezelfde Upanishad geeft het beeld van de wagen: het lichaam is de wagen, het Zelf de reiziger erin, het verstand de wagenmenner, de geest de teugels en de zinnen de paarden. Veel latere uitleggers zien dat beeld terug in de Bhagavad Gita, waar Arjuna op een wagen tussen twee legers staat en Krishna zijn wagenmenner is, al is de wagenmenner daar geen verstand maar een god. De omschrijving van deze hervertelling, "de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt", staat dicht bij die oudste betekenis.

Yoga in de Bhagavad Gita

In de Bhagavad Gita is yoga een kernwoord. De Gita is het gesprek tussen Krishna en Arjuna op de strijdwagen, vlak voor de grote veldslag tussen de vijf broers en hun neven bij Kurukshetra, en ze staat in het Bhishma Parva, de zesde van de achttien parva's van het epos. In de titels die de overlevering aan de achttien hoofdstukken van de Gita heeft gegeven, staat telkens het woord yoga: het eerste hoofdstuk is de yoga van Arjuna's moedeloosheid, en verderop zijn hoofdstukken genoemd naar het handelen (karma), de kennis (jnana), de meditatie (dhyana) en de toewijding (bhakti). Latere uitleggers hebben uit het onderricht drie wegen gehaald, van het handelen, de kennis en de toewijding, en in de negentiende eeuw kwam daar een vierde bij, de weg van de meditatie. De Gita geeft ook eigen omschrijvingen die vaak worden aangehaald: gelijkmoedigheid in slagen en falen is yoga, en yoga is bekwaamheid in het handelen. Zie het Nederlandse Wikipedia-artikel Bhagavad gita, met de hoofdstuktitels in het Nederlands.

Patanjali, hatha yoga en de yogales

De Gita wordt doorgaans in de tweede of eerste eeuw v.Chr. gedateerd. Enkele eeuwen later werd de leer van de yoga vastgelegd in de Yoga Sutra's van Patanjali, over wie verder weinig bekend is: bijna tweehonderd korte spreuken in vier hoofdstukken, door de meeste geleerden gedateerd in de eerste eeuwen n.Chr. De tweede spreuk geeft de bekendste omschrijving: yoga is het tot rust brengen van de bewegingen van de geest. Patanjali beschrijft een weg van acht leden: regels voor de omgang met anderen en met jezelf, de zithouding, de beheersing van de adem, het terugtrekken van de zinnen, concentratie, meditatie en verzonkenheid. De zithouding, asana, is daarin één lid van de acht, en Patanjali zegt er alleen van dat ze stabiel en gemakkelijk moet zijn.

De houdingen die de yogales van nu bepalen, komen uit een veel latere tijd. Teksten over hatha yoga, met lichaamsoefeningen en ademtechnieken, verschijnen vanaf de elfde eeuw; de Hatha Yoga Pradipika uit de vijftiende eeuw beschrijft vijftien houdingen, de meeste zittend. Volgens de yogahistoricus Mark Singleton, in Yoga Body (Oxford University Press, 2010), kreeg de yoga van staande houdingen en vloeiende reeksen zijn vorm pas in de twintigste eeuw, in India, waar hatha yoga samenkwam met westerse gymnastiek en krachttraining; de yogaleraar Krishnamacharya ontwikkelde zijn reeksen vanaf de jaren dertig in de yogaschool van het paleis van Mysore, in Zuid-India. Die stelling is betwist: andere onderzoekers wijzen op teksten van na de Pradipika die al tientallen houdingen beschrijven, en de yogatradities zelf zien meer continuïteit; Singleton heeft zijn beeld later samen met James Mallinson aangevuld in Roots of Yoga (2017), een bloemlezing uit meer dan honderd oude en middeleeuwse teksten. Wie yoga van de mat kent, komt het woord in de Mahabharata in zijn oudere betekenis tegen: het stilzetten van de geest, en de kracht die een mens of een god daaruit put. Voor hindoes is yoga in de eerste plaats een geestelijke weg, een oefening van lichaam en geest die tot bevrijding uit de kringloop van geboorte en dood moet leiden; de yogales van nu is vaak vooral een lichamelijke oefening.

In 2014 riepen de Verenigde Naties, op voorstel van de Indiase regering, 21 juni uit tot Internationale Dag van de Yoga; de dag wordt sinds 2015 gevierd.

Veelgestelde vragen

Wat betekent yoga in de Mahabharata?

In het epos is yoga de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt: gaan zitten, de aandacht naar binnen trekken en daar kracht uit putten. Mensen als de arts Kashyapa en de brahmaan Shaunaka beoefenen haar, en goden als Vishnu en Dharma gebruiken haar macht. In de boeken van deze hervertelling gaat het om zitten, de aandacht naar binnen en de beheersing van de adem, niet om de houdingen van de yogales van nu.

Komt yoga uit de Mahabharata of uit de Bhagavad Gita?

Het woord is van oudere en bredere komaf. Yoga komt van de Sanskrietwortel yuj, "aanspannen, verbinden", en een van de oudste teksten die het voor een geestelijke oefening gebruiken is de Katha Upanishad, ergens tussen de vijfde en de eerste eeuw v.Chr. In de Mahabharata heeft het woord meer dan één betekenis, van het verzonken zitten van een ziener tot de macht van een god. In de Bhagavad Gita, die in het epos staat, is yoga een kernwoord: de overlevering geeft alle achttien hoofdstukken een titel op -yoga.

Wat is het verschil tussen yoga en sankhya?

Sankhya, letterlijk "opsomming", is de leer die onderscheidt tussen het bewustzijn dat toeziet en de natuur die het waarneemt, met alles wat daartoe hoort: lichaam, gedachten, zinnen. Yoga is de oefening die bij dat inzicht hoort. In de boeken van deze hervertelling staan ze samen bij Shaunaka, die in allebei bedreven is, en in de lofzang op de zon. In de latere overlevering zijn het twee van de zes klassieke scholen van de hindoeïstische filosofie.

Zijn de yogahoudingen van nu oud?

Deels. Zithoudingen staan al in teksten over hatha yoga vanaf de elfde eeuw, maar de reeksen van staande houdingen die in de yogales gangbaar zijn, krijgen volgens de yogahistoricus Mark Singleton pas in de twintigste eeuw hun vorm. Die stelling is betwist: andere onderzoekers wijzen op middeleeuwse en latere teksten, van vóór de twintigste eeuw, die al veel meer houdingen beschrijven. Singleton zelf spreekt van aanpassing en herinterpretatie, niet van uitvinding.

Wie was Patanjali?

Patanjali is de naam die verbonden is aan de Yoga Sutra's, bijna tweehonderd korte spreuken waarin de leer van de yoga is vastgelegd. Over hemzelf is weinig bekend. Het werk wordt meestal in de eerste eeuwen n.Chr. gedateerd, al noemen sommige bronnen al de tweede eeuw v.Chr. De tweede spreuk omschrijft yoga als het tot rust brengen van de bewegingen van de geest; Patanjali beschrijft een weg van acht leden, waarvan de zithouding er één is.

Wat is de Internationale Dag van de Yoga?

Het is een door de Verenigde Naties ingestelde dag, elk jaar op 21 juni. De VN namen dat besluit in december 2014, op voorstel van India, en de dag wordt sinds 2015 gevierd.

Verwante begrippen

De woordenlijsten van de boeken leggen de woorden uit die in het epos naast yoga staan.

Waar het woord valt

Per boek de verhalen van deze hervertelling waarin het woord yoga voorkomt, met de zin waarin het voor het eerst valt en een link naar het verhaal. Bij elk nieuw boek wordt de lijst vanzelf aangevuld.

Boek 1 · Het huis van de Kuru's

  • Alles wat er aan geheime kennis bestaat, de Veda's, het onderscheidend inzicht en de yoga, de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt; alles wat er te weten valt over dharma, over artha, de voorspoed, en over kama, het verlangen; de regels voor het leven van de mensen, de geschiedenissen en de leringen: wat de rishi Vyasa daarvan…

    Het woord Jaya · hoofdstuk één

  • 'Goed,' zei Indra, en hij ging naar Vishnu, de meester van de yoga.

    De roof van de amrita · hoofdstuk vijf

  • Kashyapa ging zitten, verzonk in yoga en richtte zijn aandacht op de koning.

    De dode slang · hoofdstuk zes

  • Ze komt voort uit de geest van de grote rishi, die zich door yoga had gezuiverd en wiens geest zo wijd was als de oceaan.

    Vyasa komt · hoofdstuk acht

  • Hij draagt de werpschijf en de knots, zijn kleed is geel, hij straalt, uit zijn navel groeit een lotus, hij verslaat de vijanden van de goden, zijn blik rust in yoga op zijn brede borst, hij is de heer van de prajapati's en de vorst van alle goden, en op zijn borst draagt hij het gunstige teken van de krul.

    De last van de aarde · hoofdstuk acht

  • Toen verenigde Kunti zich met de god van de dharma, in een gedaante die hij door yoga had aangenomen, en ze kreeg van hem een zoon die aan het welzijn van alle schepselen toegewijd was.

    Vijf zonen · hoofdstuk zestien

  • Ga daarom het woud in en wijd je aan de yoga, aan de diepe overpeinzing.

    De lente · hoofdstuk zestien

Boek 3 · Het dobbelspel

  • Hij vond zijn vreugde in de kennis van het Zelf, en hij was bedreven in yoga, de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt, en in sankhya, de leer die de bestanddelen van het bestaan onderscheidt.

    Modder · hoofdstuk twaalf, 3 keer

  • U bent de toevlucht van wie de yoga beoefent, u bent een deur zonder grendel, u bent de weg van wie naar bevrijding verlangt.

    De koperen pot · hoofdstuk twaalf

Boek 4 · De wapens van de goden

  • Toen leerde Vyasa de koning van de dharma, die zich had gereinigd en zijn toevlucht bij hem zocht, de hoogste kennis van de yoga, de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt.

    De oogzalf en de naald · hoofdstuk twee

  • Hij was verbonden met de yoga die naar Indra leidt, en hij was vol kracht.

    Blijf staan · hoofdstuk drie, 3 keer

  • Ik zie hem het eerst!" Om te voorkomen dat die rishi's, die zich zo goed beheersten, ruzie kregen, vermenigvuldigde de meester van de yoga zich door zijn yoga tienmiljoenvoudig, en voor ieder van hen stond hij.

    Het offer van de arme · hoofdstuk tien, 2 keer

  • Hij verzonk in yoga, de oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt, en zo kwam hij tot Shiva, de god met de drie ogen, die de boog Pinaka draagt en de drietand, de man van Uma.

    De zestigduizend · hoofdstuk twaalf

  • Volmaakt in de yoga, vrij van duisternis en verblinding, gaan ze erheen, en ze keren niet terug naar deze wereld.

    Het wiel van de Tijd · hoofdstuk twintig, 2 keer

  • Waarheid, zelfbeheersing, ascese en yoga, geweldloosheid en altijd geven: die brengen een mens tot zijn doel, niet zijn afkomst en niet zijn geslacht.

    Wie is een brahmaan? · hoofdstuk tweeëntwintig

Alle plaatsen waar het woord in de boeken valt, zo ver als boek 4 vertelt: 21 keer in 15 verhalen. De lijst groeit met elk nieuw boek.

Verder lezen

Uit de boeken

Uit de woordenlijst van boek 1

De oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt. Het gaat niet om de houdingen van het moderne yoga. Vyasa raadt Satyavati aan zich in het woud 'aan de yoga, aan de diepe overpeinzing' te wijden (hoofdstuk 16).

Uit de woordenlijst van boek 3

'De oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt'. Shaunaka is erin bedreven (hoofdstuk 12).

Uit de woordenlijst van boek 4

'De oefening waarmee men geest en zinnen bedwingt' (hoofdstuk 2). Vyasa leert Yudhishthira 'de hoogste kennis van de yoga' (hoofdstuk 2).

Waar het voorkomt

  1. Het woord JayaHoofdstuk één · boek 1
  2. De roof van de amritaHoofdstuk vijf · boek 1
  3. De dode slangHoofdstuk zes · boek 1
  4. Vyasa komtHoofdstuk acht · boek 1
  5. De last van de aardeHoofdstuk acht · boek 1
  6. Vijf zonenHoofdstuk zestien · boek 1
  7. De lenteHoofdstuk zestien · boek 1
  8. ModderHoofdstuk twaalf · boek 3
  9. De koperen potHoofdstuk twaalf · boek 3
  10. De oogzalf en de naaldHoofdstuk twee · boek 4
  11. Blijf staanHoofdstuk drie · boek 4
  12. Het offer van de armeHoofdstuk tien · boek 4
  13. De zestigduizendHoofdstuk twaalf · boek 4
  14. Het wiel van de TijdHoofdstuk twintig · boek 4
  15. Wie is een brahmaan?Hoofdstuk tweeëntwintig · boek 4