Begrip
standen
De Sanskrietteksten kennen vier standen, varna's: de brahmanen, de kshatriya's, de vaishya's en de shudra's. Wat de meeste mensen met "kaste" bedoelen, is iets anders: de jati, de groep waarin iemand geboren wordt, in India duizenden in getal. De Mahabharata, het Sanskrietepos over de strijd tussen twee takken van één koningshuis, kent de vier standen en laat zijn personages erover redetwisten: telt geboorte of telt gedrag?
Varna: de vier standen van de teksten
- de brahmanen: priesters, leraren en kenners van de Veda;
- de kshatriya's: krijgers en koningen;
- de vaishya's: boeren, veehouders en handelaars;
- de shudra's: wie de anderen dient.
Varna betekent letterlijk "kleur" (Wikipedia: Varna)). De oudste vermelding staat in de Rigveda, in het lied over de oermens Purusha, uit wie de vier standen zijn gevormd (Wikipedia: Varna)). In de Dharmashastra's, de oude rechtsteksten, krijgt elke stand zijn eigen plichten en een plaats in een rangorde. Geleerden zien de varna's eerder als ideaal dan als beschrijving van hoe de samenleving werkte; wat dharma is, staat op een eigen pagina.
Jati: de kaste in de praktijk
Een jati is een gemeenschap waarin iemand geboren wordt en meestal ook trouwt. Er zijn er duizenden, van enkele duizenden tot miljoenen leden groot (Wikipedia: Indiaas kastenstelsel). In het dagelijks leven zegt de jati veel over iemands sociale plaats; de varna beschrijft hem slechts in zeer algemene termen. In de teksten staan sommige groepen buiten de vier varna's, zoals de chandala's; wie vandaag als dalit wordt aangeduid, wordt in de regel als nazaat van zulke groepen gezien, maar de lijst van de Scheduled Castes is een moderne, juridische indeling.
Het woord kaste komt uit het Portugees, casta, en dekt zowel een varna als een jati (Etymologiebank). Het Britse bestuur telde de kasten in de volkstellingen, voor het laatst in 1931. Volgens sommige historici schilderde het zo een vaster en eenvormiger stelsel dan het in werkelijkheid was (Caste system in India).
Het kastenstelsel nu
De grondwet en de wet
Sinds de Indiase grondwet is onaanraakbaarheid, het uitsluiten van groepen omdat ze als onrein gelden, afgeschaft: artikel 17 verbiedt haar in elke vorm en maakt het afdwingen van de gevolgen strafbaar (Constitution of India, artikel 17). Discriminatie op grond van kaste is verboden, al bestaat het kastenstelsel in de praktijk voort (Wikipedia: Dalit). Een wet uit 1989 maakt geweld tegen leden van de Scheduled Castes en Scheduled Tribes strafbaar en kent er bijzondere rechtbanken voor (Wikipedia: Atrocities Act_Act,_1989)). Voorstanders zeggen dat ze nodig is omdat geweld tegen dalits blijft voorkomen; tegenstanders zeggen dat ze soms wordt misbruikt.
Dalits
Dalit komt uit het Sanskriet en betekent "gebroken" of "uitgesloten". Dalits hebben het woord als eigen naam omarmd; Gandhi sprak van harijan, "geliefd van God", een naam die veel dalits zelf afwijzen (Wikipedia: Dalit). In de officiële taal heten zij Scheduled Castes, een lijst die de president vaststelt. Volgens de volkstelling van 2011 waren het 201 miljoen mensen, 16,6 procent van de bevolking; de lijst omvat behalve hindoes ook sikhs en boeddhisten, maar geen christenen of moslims (Wikipedia: Scheduled Castes). Dalits deden van oudsher werk dat als onrein gold, zoals het ruimen van dode dieren en het schoonmaken van riolen en toiletten, en woonden vaak buiten het dorp. Volgens de Nederlandse Wikipedia worden dalits ook nu nog uitgesloten en vernederd, en soms aangevallen of gelyncht.
Reservering
India reserveert plaatsen bij de overheid en op universiteiten voor groepen die eeuwenlang achtergesteld waren. Bij de centrale overheid is 15 procent van de plaatsen voor de Scheduled Castes bestemd en 27 procent voor de Other Backward Classes, de overige achtergestelde groepen. Voorstanders zeggen dat reservering oude achterstelling herstelt; tegenstanders zeggen dat ze niet op verdienste let en kasten juist bevestigt (Wikipedia: Reservation in India).
Hoe leeft het nu?
In 2021 vroeg het Pew Research Center aan volwassen Indiërs naar kaste. Van alle ondervraagden zei 82 procent het afgelopen jaar zelf geen kastendiscriminatie te hebben gevoeld, en ongeveer zes op de tien vonden het heel belangrijk dat mannen en vrouwen niet buiten hun kaste trouwen. Onder de Scheduled Castes en de Scheduled Tribes, de stamgemeenschappen, zei minder dan een op de vijf (17 procent) wel discriminatie te hebben ervaren; onder de Scheduled Castes in het noordoosten van het land was dat 38 procent (Pew Research Center). India besloot in april 2025 de kasten weer volledig te laten tellen, voor het eerst sinds 1931 (Outlook India).
Hindoes en de standen
Hindoes denken er verschillend over. Een opvatting, vooral in de wetboeken, ziet de varna waarin iemand geboren wordt als gevolg van zijn karma uit vorige levens (Wikipedia: Hindoeïsme); zie karma. Een andere, die ook het epos kent, rekent gedrag: wie zich goed gedraagt, is brahmaan. De bhaktibeweging, de toewijding aan een persoonlijke god, bood een weg tot God ongeacht geboorte of geslacht; geleerden betwisten hoe ver die beweging een hervorming was (Wikipedia: Bhakti). De hervormingsbeweging Arya Samaj uit 1875 liet in principe iedereen priester worden, ook wie geen brahmaan is (Wikipedia: Arya Samaj).
Over de vraag of het kastenstelsel bij het hindoeïsme hoort, lopen de meningen nu uiteen, ook in de hindoegemeenschap in de Verenigde Staten. In 2018 schreef de Hindu American Foundation, een Amerikaanse belangenorganisatie, dat kastendiscriminatie en een erfelijke rangorde in strijd zijn met de hindoeteksten en met wat hindoeleraren van nu leren (HAF). In 2021 stelde Hindus for Human Rights, een andere Amerikaanse organisatie, dat kaste diep in de teksten en de geschiedenis zit en niet verdwijnt door erover te zwijgen (American Kahani). Het zijn twee stemmen uit de diaspora; de discussie loopt ook in India zelf.
In Suriname
Tussen 1873 en 1916 kwamen ongeveer 35.000 mensen uit Brits-Indië als contractarbeider naar Suriname (Wikipedia: Hindoestanen). Ze kwamen uit verschillende kasten en vormden in Suriname één Hindoestaanse gemeenschap (Erasmus Universiteit, scriptie 2011); meer over hen staat bij hindoeïsme.
Wat de boeken tot nu toe vertellen
De standen komen in alle vier de boeken voor. Het bekendste verhaal over stand in het epos staat in boek 2: Ekalavya, de zoon van de koning van de nishada's, een volk dat in de wouden leeft, wordt door de boogschietleraar Drona niet als leerling aangenomen, leert het schieten voor een beeld van klei en moet als leergeld zijn rechterduim afstaan, zodat Arjuna de beste blijft. Ook in boek 2 zegt Draupadi, de latere vrouw van de vijf broers, bij haar bruidskeuze, als Karna de boog opneemt: "Ik kies geen suta tot man." Karna is opgegroeid bij een wagenmenner, een suta.
In boek 1 kan Vidura, de halfbroer van de blinde koning Dhritarashtra, geen koning worden "omdat zijn moeder een shudra was", al heet hij de eerste onder de rechtvaardigen. Hij is de god Dharma zelf, door een vloek als shudra geboren; dat verhaal staat bij dharma. Dhritarashtra's zoon Yuyutsu, bij een dienares uit de stand van de vaishya's verwekt, heet een karana. In boek 3 geeft Bhishma, de oudste van de Kuru's, de maat voor eer per stand: bij de shudra's telt wie het oudst is.
In boek 4 vraagt een slang, de vervloekte koning Nahusha, aan Yudhishthira, de oudste van de vijf broers, wie een brahmaan is, en Yudhishthira zegt dat gedrag het voornaamste is. Het hele gesprek staat bij de brahmaan.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een shudra en een dalit?
Shudra's vormen de vierde varna: ze horen binnen het schema van de teksten, als de stand die de anderen dient. Dalits zijn de groepen die vroeger als onaanraakbaar golden, en die zich nu vaak dalit noemen. Other Backward Classes is weer een officiële categorie voor reservering, waarin ook groepen vallen die van oudsher als shudra gelden.
Hoeveel kasten zijn er?
Vier varna's en duizenden jati's. De eerste lijsten van Scheduled Castes, uit 1950 en 1951, telden samen al 821 groepen. Een volledige telling van de jati's bestaat niet, omdat sinds 1931 geen volkstelling ze volledig telde.
Bestaat kaste ook bij moslims en christenen?
Ja: ook onder moslims, christenen en sikhs in India bestaan kasten of kastachtige onderscheiden. Dat is ook een kwestie in de politiek, omdat de lijst van de Scheduled Castes christenen en moslims uitsluit.
Wie was Ambedkar?
De jurist Bhimrao Ambedkar (1891 tot 1956) was de belangrijkste opsteller van de grondwet en schreef in 1936 Annihilation of Caste, een scherpe kritiek op de hindoese orthodoxie. Op 14 oktober 1956 ging hij over tot het boeddhisme; in die dagen volgden hem ongeveer 380.000 mensen.
Verder lezen
- Varna), Indiaas kastenstelsel en Dalit op de Nederlandse Wikipedia.
- Kaste op de Etymologiebank: de herkomst van het woord.
- Attitudes about caste van het Pew Research Center (Engels), met cijfers uit 2021.
- Reservation in India op de Engelse Wikipedia.
De standen in de boeken
- kshatriyaDe stand van de krijgers en de koningen.in 82 verhalen
- vaishya'sDe boeren en de handelaars, de derde van de vier standen.in 24 verhalen
- shudra'sDe dienende stand, de vierde van de vier standen.in 21 verhalen
- brahmaanIemand uit de eerste van de vier standen, de stand van de priesters en de kenners van de Veda.in 110 verhalen
Uit de boeken
Uit de woordenlijst van boek 1
De vier standen: brahmanen, kshatriya's, vaishya's en shudra's (hoofdstuk 7). Ze zijn 'uit één lichaam voortgekomen, maar hun plichten en hun zuiverheid zijn niet gelijk' (hoofdstuk 10). Vermenging van de standen geldt als kwaad (hoofdstuk 9 en 10).
Uit de woordenlijst van boek 2
Zie de notitie De standen, en wie erbuiten valt.
Uit de woordenlijst van boek 4
De vier standen: brahmanen, kshatriya's, vaishya's en shudra's. 'De brahmanen offeren voor anderen, onderwijzen en nemen giften aan, de vaishya's zorgen voor het voedsel, en de shudra's dienen de tweemaal geborenen', zegt Hanuman (hoofdstuk 18). De mensen leven 'van handel, landbouw en veeteelt' (hoofdstuk 18). Hanumans hele uitleg staat in Uit de redes. Zie afkomst, stand en gedrag en de woordenlijst van boek 3.
De standen, en wie erbuiten valt
Het epos kent vier standen, varna's: de brahmanen, de priesters en geleerden; de kshatriya's, de krijgers en koningen; de vaishya's, de boeren en handelaars; en de shudra's, die de anderen dienen (hoofdstuk 2 en 4). Wat de voorschriften voor het huwelijk van elk van de vier standen vereisen, legt Drupada klaar om uit te vinden wie de broers zijn (hoofdstuk 8). Daarbuiten staan de suta's, de nishada's en de mleccha's. Zie die woorden.
De standen, en wie erbuiten valt
Het epos kent vier standen: de brahmanen, de priesters en geleerden; de kshatriya's, de krijgers en koningen; de vaishya's, de boeren en handelaars; en de shudra's, die de anderen dienen (hoofdstuk 1 en 3). 'Bij de brahmanen telt wie de meeste kennis heeft, bij de kshatriya's wie het sterkst is, bij de vaishya's wie het meeste graan en bezit heeft, en bij de shudra's wie het oudst is', zegt Bhishma (hoofdstuk 5). Een suta komt uit het geslacht van barden en wagenmenners: de Pratikamin, de bode die Draupadi komt halen, is een suta (hoofdstuk 9), en 'zoon van een suta' is in de mond van Bhima een scheldwoord voor Karna (hoofdstuk 10). De chandala's leven 'buiten alle standen' (hoofdstuk 12). Zie verder mleccha's, nishada's, slaaf, slavin en dienares die niet vrij is.
Het spreekt over de aard van verval, angst en ziekte, van bestaan en niet-bestaan; over de vormen van dharma en de levensfasen, de regels voor de vier standen, de ascese en de plichten van de leerling.
Waar het voorkomt
- Het woord JayaHoofdstuk één · boek 1
- De olifant en de schildpadHoofdstuk vijf · boek 1
- De man in de boomHoofdstuk zeven · boek 1
- De last van de aardeHoofdstuk acht · boek 1
- De jachtHoofdstuk negen · boek 1
- Het ashokabosHoofdstuk tien · boek 1
- De ouderdomHoofdstuk elf · boek 1
- De mantraHoofdstuk vijftien · boek 1
- Het toernooiHoofdstuk twee · boek 2
- De verbrande wagenHoofdstuk vijf · boek 2
- TapatiHoofdstuk vijf · boek 2
- De wapensHoofdstuk acht · boek 2
- De vragen van NaradaHoofdstuk één · boek 3
- De boodschap van PanduHoofdstuk twee · boek 3
- De geboorte van JarasandhaHoofdstuk twee · boek 3
- De snataka'sHoofdstuk drie · boek 3
- De gastenHoofdstuk vijf · boek 3
- De schelp van VarunaHoofdstuk zeven · boek 3
- ModderHoofdstuk twaalf · boek 3
- De dam is gebrokenHoofdstuk vijftien · boek 3
- Met zware hartenHoofdstuk vijftien · boek 3
- Ik ben een mensHoofdstuk zeven · boek 4
- De halve strofeHoofdstuk zestien · boek 4
- Een tweede bergHoofdstuk achttien · boek 4
- Wie is een brahmaan?Hoofdstuk tweeëntwintig · boek 4